L E S 9
De wrok van Achilles
Tekst 9B
Het gezantschap naar Achilles
Goud, paarden en een prinses als vrouw: Agamemnon biedt alles. Waarom zegt Achilles toch nee?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 9
De wrok van Achilles
Tekst 9B
Het gezantschap naar Achilles
Goud, paarden en een prinses als vrouw: Agamemnon biedt alles. Waarom zegt Achilles toch nee?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 9 De wrok van Achilles, tekst 9B Het gezantschap naar Achilles. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Tarquinia Painter, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9B Het gezantschap naar Achilles
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt uitleggen wat eer en roem betekenden voor een Homerische held.
2
Je kunt een dativus meervoud van de gemengde groep herkennen.
3
Je kunt een bijvoeglijk naamwoord als σώφρων herkennen en vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een moeilijke keuze
Achilles' moeder, de godin Thetis, heeft hem voorspeld dat hij moet kiezen tussen twee levens. Welke keuze is dat?
Rijk worden of gelukkig zijn
Koning worden of vrij blijven
Kort met roem of lang zonder roem
Liefde vinden of oorlog voeren
Startvraag: Achilles vertelt het zelf in Ilias 9, 410-416: blijft hij vechten bij Troje, dan sterft hij jong maar wordt zijn roem onsterfelijk; gaat hij naar huis, dan leeft hij lang zonder roem. Juist in het verhaal van vandaag dreigt hij voor het tweede te kiezen. Op de foto: Achilles ontvangt de gezanten van Agamemnon (vaas in de Staatliche Antikensammlungen, München). Doorvraag: welke keuze zou jij maken? Image credit: Kleophrades Painter, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
De Homerische held
Een held bij Homeros wil vooral één ding: eer. Hij krijgt eer door dapper te vechten, en hij ziet die eer terug in zijn deel van de buit. Wie zijn buit kwijtraakt, verliest dus ook zijn eer.
Na zijn dood leeft een held voort in de verhalen: dat is zijn roem. Daarom vecht hij liever kort en beroemd dan lang en vergeten.
Achtergrond: eer heet bij Homeros ἡ τιμή, roem τὸ κλέος, het ereaandeel van de buit τὸ γέρας. Daarom is het afpakken van Briseïs (tekst 9A) voor Achilles zo ernstig: het is een openbare belediging. Op de drinkschaal (Sosias-schilder, rond 500 v.C., Berlijn) verbindt Achilles de wond van zijn vriend Patroklos; vriendschap is de andere kant van de held, en die wordt belangrijk in les 10. Doorvraag: wie zijn de helden van nu, en waarom? Image credit: Gary Todd from Xinzheng, China, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9B Woorden
Grieks
betekenis
σώφρων (σώφρονος)
verstandig
ὁ ἀνήρ (ἀνδρός)
man
τὸ δῶρον
geschenk
ὁ χρυσός
goud
ὁ ἵππος
paard
Grieks
betekenis
ἡ σκηνή
tent
λαμβάνει
(hij, zij) neemt, aanvaardt
οἴκαδε
naar huis
αὔριον
morgen
ἄλλος
ander
Leerwoorden tekst 9B. σώφρων is een bijvoeglijk naamwoord van de gemengde groep: daarom staat de genitivus erbij, net als bij ὁ ἀνήρ. ὁ ἀνήρ is onregelmatig (τὸν ἄνδρα, οἱ ἄνδρες); in de tekst komt alleen ἄνδρες voor. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9B Het gezantschap naar Achilles (1)
Zonder Achilles verliezen de Grieken de ene slag na de andere. Agamemnon krijgt spijt.
1
Οἱ Τρῶες τοὺς Ἀχαιοὺς ἐνίκων.
Ὁ οὖν Ἀγαμέμνων τοὺς γέροντας συνεκάλει.
Ὁ δὲ Νέστωρ, γέρων σώφρων, ἔλεγεν·
«Δῶρα τῷ Ἀχιλλεῖ πέμπε.»
5
Τρεῖς οὖν ἄνδρες πρὸς τὸν Ἀχιλλέα ἐβάδιζον·
ὁ Ὀδυσσεύς, ὁ Αἴας καὶ ὁ Φοῖνιξ.
οἱ Τρῶες de Trojanen
ἐνίκων overwonnen
συνεκάλει riep bijeen
ὁ Νέστωρ Nestor
τῷ Ἀχιλλεῖ aan Achilles
τρεῖς drie
ὁ Αἴας Ajax
ὁ Φοῖνιξ Phoinix
Vertaling regel 1-6: De Trojanen overwonnen de Grieken (steeds weer). Agamemnon riep dus de oude mannen bijeen. Nestor, een verstandige oude man, zei: 'Stuur Achilles geschenken.' Drie mannen gingen dus naar Achilles: Odysseus, Ajax en Phoinix.
Tip: ἐνίκων is een imperfectum van νικάει (samengetrokken uit ἐνίκα-ον): het gaat om een reeks nederlagen. συνεκάλει is samengesteld uit σύν en ἐκάλει. Τρῶες, γέροντας, Νέστωρ, Ἀχιλλεῖ, ἄνδρες en Φοῖνιξ horen allemaal bij de gemengde groep. Bron: Ilias 9, 1-181. De 'oude mannen' zijn de raad van vorsten; Nestor is de oudste en wijste. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9B Het gezantschap naar Achilles (2)
Ὁ Ἀχιλλεὺς ἐν τῇ σκηνῇ ἐκιθάριζεν.
Ὁ δὲ Ὀδυσσεὺς τὰ δῶρα ἔλεγεν·
χρυσόν, ἵππους καὶ τὴν Βρισηΐδα.
10
Ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς τοῖς ἥρωσιν ἔλεγεν·
«Τὰ τοῦ Ἀγαμέμνονος δῶρα οὐ λαμβάνω.
Αὔριον οἴκαδε ἀποπλέω.»
Ὁ Φοῖνιξ παρὰ τῷ Ἀχιλλεῖ ἔμενεν,
οἱ δὲ ἄλλοι ἥρωες ἀπεχώρουν.
ἐκιθάριζε(ν) speelde lier
ἔλεγε(ν) hier: noemde op
τοῖς ἥρωσιν tegen de helden
παρά + dat. bij
ἀπεχώρουν trokken zich terug
Vertaling regel 7-14: Achilles speelde in zijn tent op de lier. Odysseus noemde de geschenken op: goud, paarden en Briseïs. Maar Achilles zei tegen de helden: 'De geschenken van Agamemnon neem ik niet aan. Morgen vaar ik naar huis.' Phoinix bleef bij Achilles, maar de andere helden gingen terug.
Tip: τοῖς ἥρωσιν (regel 10) is een dativus meervoud van de gemengde groep: ἥρω- plus -σιν. In regel 11 hoort τὰ bij δῶρα; τοῦ Ἀγαμέμνονος staat ertussen. Bij Homeros (Ilias 9, 182-668) zingt Achilles over de roem van helden als de gezanten binnenkomen. Phoinix was zijn oude leraar; hij blijft slapen in de tent van Achilles. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat zegt Achilles tegen de drie gezanten?
Hij vaart morgen naar huis.
Hij vecht morgen weer mee.
Hij wil eerst Briseïs zien.
Hij wil meer goud hebben.
Antwoord A: Αὔριον οἴκαδε ἀποπλέω (regel 12). Wie 'hij vecht morgen weer mee' kiest, kent αὔριον maar mist οἴκαδε. 'Meer goud' past bij wie denkt dat het Achilles om de spullen gaat; het gaat hem om zijn eer. Doorvraag: vaart Achilles echt weg? (Nee, hij blijft, maar vecht niet.)
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Drie gezanten
Agamemnon kiest drie mannen die Achilles goed kennen. Elk probeert het op zijn eigen manier.
Odysseus
De slimme spreker. Hij noemt alle geschenken van Agamemnon op en zegt dat de Grieken Achilles nodig hebben.
Phoinix
De oude leraar van Achilles. Hij smeekt hem als een vader en vertelt een verhaal over een held die te lang boos bleef.
Ajax
De sterke vechter. Hij spreekt kort en boos: Achilles denkt niet aan zijn vrienden die sterven.
Achtergrond: Ilias 9, 225-655. Odysseus somt de geschenken op (zeven drievoeten, tien talenten goud, twaalf paarden, zeven vrouwen, Briseïs, en later een dochter van Agamemnon als vrouw), maar zwijgt over Agamemnons trots. Phoinix vertelt over Meleagros, die door zijn wrok te laat ging vechten en geen geschenken meer kreeg. Ajax raakt Achilles het meest: hij antwoordt dat hij pas vecht als Hektor bij zijn eigen schepen komt. Doorvraag: welke gezant zou jou het snelst overtuigen? Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
D A T I V U S M E E R V O U D E N B I J V O E G L I J K N A A M W O O R D
In de gemengde groep eindigt de dativus meervoud op σι(ν). Die σ botst vaak met de stam:
κ of γ met σ wordt ξ: τοῖς κήρυξι(ν).
δ, τ en ν vallen weg: ταῖς ἐλπίσι(ν).
ντ valt weg, de klinker wordt langer: τοῖς γέρουσι(ν).
Ook bijvoeglijke naamwoorden horen soms bij deze groep, zoals σώφρων, σώφρονος. Onzijdig: σῶφρον.
nom. ev.
dat. mv.
heraut
ὁ κῆρυξ
τοῖς κήρυξι(ν)
hoop
ἡ ἐλπίς
ταῖς ἐλπίσι(ν)
oude man
ὁ γέρων
τοῖς γέρουσι(ν)
held
ὁ ἥρως
τοῖς ἥρωσι(ν)
Griek
ὁ Ἕλλην
τοῖς Ἕλλησι(ν)
verstandig
σώφρων
σώφροσι(ν)
O N T H O U D
Lidwoord τοῖς of ταῖς en een woord dat eindigt op σι(ν): dat is een dativus meervoud van de gemengde groep.
Grammatica: de klankregels zijn voor leerlingen vooral herkenning; ze hoeven de vormen nog niet zelf te maken. Wijs op het verschil met de o-groep (τοῖς θεοῖς) en de a/h-groep (ταῖς θεαῖς). Bij σώφρων zijn mannelijk en vrouwelijk gelijk: ὁ σώφρων ἀνήρ, ἡ σώφρων κόρη; alleen het onzijdig heeft eigen vormen (τὸ σῶφρον, τὰ σώφρονα). Doorvraag: waarom kan τοῖς ἥρωσιν geen accusativus zijn? Image credit: LessonUp
Zet het woord tussen haakjes in de dativus meervoud.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
K E N N I S
2
Ὁ Ἀχιλλεὺς τοῖς ἥρωσιν ἔλεγεν. (ὁ ἥρως)
Ὁ Νέστωρ τοῖς γέρουσιν ἔλεγεν. (ὁ γέρων)
Ὁ Ἀγαμέμνων τοῖς κήρυξιν ἔλεγεν. (ὁ κῆρυξ)
Antwoord: ἥρωσιν, γέρουσιν, κήρυξιν. Vertaling: Achilles zei tegen de helden, Nestor zei tegen de oude mannen, Agamemnon zei tegen de herauten. De afleiders zijn een accusativus meervoud (ἥρωας), een dativus enkelvoud (γέροντι) en een nominativus meervoud (κήρυκες): het lidwoord τοῖς sluit ze alle drie uit.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke vorm van σώφρων past op de open plek?
Ὁ Νέστωρ τοῖς … γέρουσιν ἔλεγεν.
σώφρονα
σώφρονες
σωφρόνων
σώφροσιν
Antwoord D: het bijvoeglijk naamwoord past zich aan bij τοῖς γέρουσιν, dus dativus meervoud. Vertaling: Nestor zei tegen de verstandige oude mannen. σώφρονες is nominativus meervoud, σωφρόνων genitivus meervoud, σώφρονα accusativus enkelvoud (of onzijdig meervoud). Doorvraag: welke vorm hoort bij τοὺς γέροντας?
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ὀδυσσεὺς τοῖς ἄλλοις ἥρωσιν ἔλεγεν· «Ὁ Ἀχιλλεὺς τὰ δῶρα οὐ λαμβάνει.»
Vertaling: Odysseus zei tegen de andere helden: 'Achilles neemt de geschenken niet aan.' τοῖς ἄλλοις ἥρωσιν: ἄλλοις volgt de o-groep, ἥρωσιν de gemengde groep, maar beide zijn dativus meervoud.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ σώφρων Νέστωρ τοῖς γέρουσι λέγει· «Τῷ Ἀχιλλεῖ πολλὰ δῶρα πέμπομεν.»
Vertaling: de verstandige Nestor zegt tegen de oude mannen: 'Wij sturen Achilles veel geschenken.' Let op: σώφρων staat hier tussen lidwoord en naam en is dus een bijvoeglijk naamwoord bij Νέστωρ. Extra voor snelle leerlingen: zet de hele zin in het imperfectum (ἔλεγεν, ἐπέμπομεν).
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ ἵππος
paard
hippodroom, Filippus
ὁ χρυσός
goud
chrysant
ἄλλος
ander
allergie, allegorie
Grieks in het Nederlands: een hippodroom was een renbaan voor paarden en wagens; Filippus betekent 'paardenvriend'. De chrysant is een 'gouden bloem' (τὸ ἄνθεμον, bloem). Bij een allergie reageert je lichaam 'anders' (τὸ ἔργον, werk); een allegorie zegt iets anders dan er letterlijk staat. Doorvraag: wat is een hippopotamus? (ὁ ποταμός, rivier) Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
T O E P A S S I N G
6
Achilles weigert alle geschenken, terwijl zijn vrienden sneuvelen. Wat vind jij belangrijker: je eer of je vrienden?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Achilles is publiek vernederd en wil dat Agamemnon dat erkent, niet alleen betaalt; Ajax vindt dat vriendschap boven trots moet gaan. In les 10 blijkt wat de weigering kost: zijn beste vriend Patroklos sterft. Doorvraag: kun je iets goedmaken met geschenken, of is er meer nodig?
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Eer en roem van een held uitleggen
Dativus meervoud herkennen
Bijvoeglijk naamwoord als σώφρων
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 10A
Het verdriet van Patroklos
Patroklos huilt om de Grieken die sterven. Wat vraagt hij aan zijn vriend Achilles?
G R A M M A T I C A
De sigmatische aoristus
Vooruitblik: 10A Het verdriet van Patroklos. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Gary Todd from Xinzheng, China, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp