Welvaart en welzijn (Economie vwo), les 1: Uitleg
WELVAART · BREDE WELVAART
Welvaart en welzijn
Examenstof economie vwo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WELVAART · BREDE WELVAART
Welvaart en welzijn
Examenstof economie vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: H3.1-3.5. Image credit: Dguendel / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
WELVAART · BREDE WELVAART
Wat ga je kunnen?
Ik kan de brede welvaart van een huishouden en de maatschappelijke welvaart uitleggen, waardeoordelen herkennen, het Pareto-optimum, welzijn en bbp onderscheiden en het groen bbp per hoofd berekenen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden komen bij je op bij: wat maakt een huishouden of een land welvarend?
Verwacht: geld, inkomen, huis, gezond, vrije tijd, veiligheid, milieu, geluk. Groepeer in woorden die in geld te meten zijn en woorden die dat niet zijn. Vraag door: staat dat in het bbp? Zo bouw je naar het verschil tussen bbp en brede welvaart.
WELVAART · BREDE WELVAART
Een klant kiest brood in een supermarkt, 1968
Welvaart van een huishouden
De brede welvaart van een huishouden is de waarde van de behoeftebevrediging uit schaarse goederen.
Schaarse goederen: er is te weinig van om alle behoeften volledig te bevredigen.
Consumptie van goederen en diensten telt mee, zoals brood, een bioscoopbezoek of een fiets.
Hoe beter de behoeften zijn bevredigd, hoe hoger de brede welvaart van dat huishouden.
Syllabus H3.1. Brede welvaart gaat over de waarde die een huishouden hecht aan alles wat schaars is en behoeften bevredigt. Veelgemaakte fout: welvaart gelijkstellen aan inkomen of geld. Inkomen is een middel; welvaart gaat over de behoeftebevrediging zelf. Image credit: Eric Koch / Anefo / Nationaal Archief, Wikimedia Commons, CC0
WELVAART · BREDE WELVAART
Mensen aan het water in het Vondelpark, Amsterdam
Brede welvaart: meer dan consumptie
Naast consumptie tellen ook vrije tijd, milieu en leefomgeving mee in de brede welvaart.
Ook collectieve goederen, infrastructuur en veiligheid verhogen de brede welvaart van een huishouden.
Risico en ongelijkheid tellen negatief mee.
Overheidspaternalisme speelt ook mee: de overheid grijpt in voor je eigen bestwil, zoals met een gordelplicht.
Syllabus H3.1: consumptie van goederen en diensten, vrije tijd, milieu, leefomgeving, collectieve goederen, infrastructuur, risico (negatief), ongelijkheid (negatief), veiligheid, overheidspaternalisme. Of paternalisme welvaart oplevert, hangt af van hoe huishoudens het waarderen. Veelgemaakte fout: alleen aan consumptie denken. Image credit: Dguendel / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
WELVAART · BREDE WELVAART
Brandweerkazerne in Moergestel: veiligheid als collectief goed
Collectieve goederen, risico en ongelijkheid
Collectieve goederen zoals de brandweer en wegen worden voor iedereen geleverd en verhogen de veiligheid.
Risico: bij hetzelfde verwachte inkomen geeft een zekere baan meer welvaart dan een onzekere baan.
Ongelijkheid telt negatief mee: bij grotere ongelijkheid is de brede welvaart lager.
Zo kan de brede welvaart stijgen zonder dat het inkomen stijgt, bijvoorbeeld door meer veiligheid.
Syllabus H3.1. Voorbeeld: twee banen met hetzelfde verwachte inkomen van 3.000 euro per maand, waarvan een vast en een met wisselende opbrengsten: de vaste baan levert meer welvaart op omdat risico negatief meetelt. Veelgemaakte fout: denken dat risico en ongelijkheid niet bij welvaart horen omdat ze geen prijs hebben. Image credit: G.Lanting / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Twee banen, zelfde verwacht inkomen, één onzeker. Welke geeft meer welvaart?
De onzekere baan, want risico telt positief
Gelijk, want alleen het verwachte inkomen telt
Gelijk, want risico hoort niet bij welvaart
De vaste baan, want risico telt negatief
Risico telt negatief mee in de brede welvaart van een huishouden: bij hetzelfde verwachte inkomen levert de zekere baan meer welvaart. Verwachte fout: alleen naar het verwachte inkomen kijken.
Vul in
De brede welvaart van een huishouden is de waarde van de behoeftebevrediging uit schaarse goederen, waarbij risico negatief meetelt.
Brede welvaart: behoeftebevrediging uit schaarse goederen; risico en ongelijkheid tellen negatief mee.
WELVAART · BREDE WELVAART
Kantoren en woontorens aan de Zuidas, Amsterdam
Maatschappelijke welvaart
Maatschappelijke welvaart is de optelsom van de brede welvaart van alle huishoudens.
Alleen huishoudens dragen bij aan de maatschappelijke welvaart.
Ondernemingen dragen indirect bij: via winstuitkeringen aan huishoudens.
Een onderneming heeft zelf geen welvaart die meetelt, de huishoudens die de winst ontvangen wel.
Syllabus H3.2. Een uitkering van winst aan aandeelhouders verhoogt de welvaart van die huishoudens en telt dan mee. Veelgemaakte fout: de winst van een onderneming rechtstreeks bij de maatschappelijke welvaart optellen, zodat de winst dubbel meetelt. Image credit: Choinowski / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WELVAART · BREDE WELVAART
Waardeoordelen over ongelijkheid
Bij het optellen weegt de welvaart van het ene huishouden soms zwaarder dan die van een ander: een waardeoordeel over ongelijkheid.
Een feit kun je toetsen (een positieve uitspraak). Een waardeoordeel zegt wat wenselijk is (een normatieve uitspraak).
Voorbeeld: een plan geeft huishouden A +50 aan welvaart en huishouden B -30.
Tellen A en B even zwaar, dan is het saldo +20: vooruitgang. Telt B tweemaal zo zwaar, dan is het 50 - 60 = -10: achteruitgang.
Hoe zwaar elk huishouden weegt, is een politieke keuze en geen economisch feit.
Syllabus H3.2: maatschappelijke welvaart houdt politieke waardeoordelen in over ongelijkheid (wiens welvaart weegt het zwaarst). Controle: 50 + 2 x (-30) = -10. De getallen zijn welvaartseenheden en dus verzonnen. Veelgemaakte fout: denken dat de economie een objectief antwoord geeft op de vraag wiens welvaart zwaarder weegt.
WELVAART · BREDE WELVAART
Fietsers onder een viaduct door: infrastructuur die je met anderen deelt
Welvaart in geld uitdrukken
Welvaart is in geld uit te drukken als alle maatschappelijke kosten en baten in geld zijn uit te drukken.
Dat geldt voor materiële én immateriële posten, zoals veiligheid, milieu en leefomgeving.
Ook moet je de welvaart van verschillende huishoudens kunnen vergelijken.
Fietsbrug, per jaar: baten 6 + 2 = 8 mln, kosten 5 + 1 = 6 mln: saldo +2 mln.
Syllabus H3.2. Baten: tijdwinst voor fietsers 6 mln en minder ongevallen 2 mln. Kosten: aanleg per jaar 5 mln en verlies van uitzicht voor omwonenden (immateriële kost) 1 mln. Saldo 8 - 6 = +2 mln. Het verlies van uitzicht is alleen mee te tellen als het in geld is te schatten. Veelgemaakte fout: de immateriële posten weglaten, waardoor het saldo te gunstig lijkt. Image credit: Maxmust / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Een onderneming keert 3 mln winst uit aan huishoudens. Hoe telt dat mee?
Als welvaart van de onderneming zelf
Als welvaart van de huishoudens die winst ontvangen
Het telt niet mee, want bedrijven dragen niet bij
Het telt dubbel: bij de onderneming en de huishoudens
Ondernemingen dragen indirect bij via winstuitkeringen: de huishoudens die de winst ontvangen hebben meer welvaart. Verwachte fouten: het bij de onderneming zelf tellen of dubbel tellen.
Vul in
Maatschappelijke welvaart is de optelsom van de brede welvaart van alle huishoudens en bevat een waardeoordeel over ongelijkheid.
Optelsom van de brede welvaart van alle huishoudens; het waardeoordeel gaat over wiens welvaart zwaarder weegt.
WELVAART · BREDE WELVAART
Containerterminal op de Maasvlakte, Rotterdam, 2019
Welvaart is niet hetzelfde als bbp
Het bbp is de totale waarde van markttransacties; de maatschappelijke welvaart is breder.
Niet in het bbp: vrije tijd, onbetaald werk zoals mantelzorg en de waarde van een schoon milieu.
Herstelwerk na een storm verhoogt het bbp, maar de welvaart is lager dan vóór de storm.
Een hoger bbp betekent dus niet automatisch een hogere maatschappelijke welvaart.
Syllabus H3.2: het verschil tussen brede maatschappelijke welvaart en de totale waarde van markttransacties. De berekening van het bbp en de groei staan in de lessen macro-economische kringloop en structurele groei. Veelgemaakte fout: bbp en welvaart als synoniemen gebruiken. Image credit: Spielvogel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WELVAART · BREDE WELVAART
Vilfredo Pareto (1848-1923), Italiaans econoom, op een foto uit de jaren 1870
Pareto-optimum
Een Pareto-optimum: niemand kan beter af worden zonder dat een ander slechter af is.
Ook een zeer ongelijke verdeling kan een Pareto-optimum zijn.
Het zegt dus niets over wiens welvaart zwaarder weegt.
Voor markten staat Pareto-efficiëntie in de les over surplus en doelmatigheid.
Syllabus H3.3. Vilfredo Pareto was een Italiaans econoom (1848-1923). Hier gaat het om het Pareto-optimum als maatstaf voor welvaart in het algemeen, niet alleen bij markten. Veelgemaakte fout: een Pareto-optimum gelijkstellen aan een eerlijke verdeling. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein
WELVAART · BREDE WELVAART
Maximale welvaart: winst groter dan verlies
Maatschappelijke welvaart stijgt als de maatschappelijke winst van de een groter is dan het maatschappelijke verlies van de ander.
Voorbeeld: een nieuwe snelweg geeft drie huishoudens elk +40 aan welvaart en een omwonende -60.
Saldo: 3 x 40 - 60 = +60, dus de maatschappelijke welvaart stijgt, ook al is er een verliezer.
Wie alleen naar het Pareto-optimum kijkt, wijst het plan af: de omwonende wordt slechter af.
Maximale maatschappelijke welvaart is dus niet gelijk aan een Pareto-optimum.
Syllabus H3.3. De winst en het verlies zijn in welvaartseenheden en dus verzonnen. Om winst en verlies te vergelijken moet je de welvaart van huishoudens kunnen vergelijken en optellen, en dat vraagt waardeoordelen, zie de vorige dia's. Veelgemaakte fout: denken dat een plan alleen goed is als niemand verliest.
Vul in
Een Pareto-optimum is een situatie waarin niemand beter af kan worden zonder dat een ander slechter af is; de maatschappelijke welvaart kan toch stijgen als de winst van de een groter is dan het verlies van de ander.
Pareto-optimum: niemand kan beter af zonder dat een ander slechter af is. Maximale welvaart is daar niet gelijk aan.
WELVAART · BREDE WELVAART
Welzijn en niet-schaarse goederen
Welzijn gaat over behoeftebevrediging uit schaarse én niet-schaarse goederen; brede welvaart alleen over schaarse goederen.
Niet-schaarse goederen zijn er genoeg van voor iedereen, zoals zonlicht of het uitzicht op een zonsondergang.
Welzijn is daarom een bredere maat dan brede welvaart.
Niet-schaarse goederen hebben geen prijs en staan dus ook niet in het bbp.
Syllabus H3.4. Een goed is schaars als er te weinig van is om alle behoeften volledig te bevredigen. Bij een niet-schaars goed is er genoeg voor iedereen. Veelgemaakte fout: welzijn en brede welvaart als hetzelfde zien.
WELVAART · BREDE WELVAART
Industrie met een rookpluim bij Terneuzen, 2012
Groen bbp
Het groen bbp corrigeert het bbp voor milieuschade en milieuverbetering.
Groen bbp = bbp - geschatte schade aan milieu + geschatte verbetering aan milieu.
Voorbeeld: bbp 600 mld, schade 45 mld, verbetering 15 mld: 600 - 45 + 15 = 570 mld.
Groen bbp per hoofd: 570 mld : 15 mln inwoners = 38.000 euro.
Syllabus H3.5. De monetaire waarde van schade en verbetering is een schatting en dus een waardeoordeel. 570 mld = 570.000 mln, gedeeld door 15 mln = 38.000 euro per inwoner. Controle: het gewone bbp per hoofd is 600 : 15 = 40.000 euro. Het groen bbp kan ook hoger zijn dan het bbp, als de verbetering groter is dan de schade. Veelgemaakte fouten: de verbetering ook aftrekken, of mld en mln door elkaar halen. Image credit: FaceMePLS / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Wat is het verschil tussen welzijn en brede welvaart?
Welzijn omvat ook niet-schaarse goederen
Welzijn gaat alleen over inkomen en consumptie
Brede welvaart omvat ook niet-schaarse goederen
Welzijn telt alleen de behoeften van ondernemingen
Welzijn: schaarse en niet-schaarse goederen; brede welvaart alleen schaarse goederen.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Brede welvaart van een huishouden
Waardeoordelen bij maatschappelijke welvaart
Pareto-optimum en maximale welvaart
Welzijn en groen bbp
Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.
Waarom is meer bbp niet altijd meer welvaart?
Goed antwoord: het bbp telt alleen markttransacties; vrije tijd, onbetaald werk, milieu en veiligheid tellen wel mee in de welvaart. Herstelwerk na schade verhoogt het bbp maar niet de welvaart. Verwachte fout: alleen zeggen dat bbp en welvaart verschillen, zonder voorbeeld.
WELVAART · BREDE WELVAART
Begrippen (1/2)
brede welvaart: De waarde van de behoeftebevrediging uit schaarse goederen, inclusief vrije tijd, milieu en veiligheid.
welvaart van een huishouden: De brede welvaart van één huishouden, met risico en ongelijkheid als negatieve posten.
maatschappelijke welvaart: De optelsom van de brede welvaart van alle huishoudens.
waardeoordeel: Een mening over wat wenselijk is, bijvoorbeeld wiens welvaart zwaarder weegt.
maatschappelijke kosten en baten: Alle materiële en immateriële kosten en baten van een plan voor de samenleving.
Deze slide heeft geen instructies
WELVAART · BREDE WELVAART
Begrippen (2/2)
Pareto-optimum: Een situatie waarin niemand beter af kan worden zonder dat een ander slechter af is.
welzijn: Behoeftebevrediging uit schaarse en niet-schaarse goederen.
schaarse goederen: Goederen waarvan er te weinig is om alle behoeften volledig te bevredigen.
niet-schaarse goederen: Goederen waarvan er genoeg is voor iedereen, zoals zonlicht.
groen bbp: Het bbp min de geschatte schade aan milieu plus de geschatte verbetering aan milieu.
Deze slide heeft geen instructies
