AI, slim bekeken · Vmbo 1 · 2. Regels of statistiek?

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• vmbo
• Leerjaar 1

Introductie

Leerlingen bouwen zelf een spamfilter met als-dan-regels en ontdekken waar dat misgaat. Daarna leren ze hoe een AI-filter van voorbeelden leert en met kansen werkt, en sorteren ze systemen in regels of statistiek.

Instructies

Handleiding Vmbo 1 les 2, Regels of statistiek.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Regels of statistiek?

Hoe houdt een filter spam tegen: met vaste regels of door te leren?

VMBO 1 · LES 2 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 1, les 2 van 4 (50 minuten). Lijn: snappen.

Kerndoel: VO 21D: beschrijven van verschillen tussen op regels gebaseerde digitale systemen en op statistiek gebaseerde AI-systemen; 21B.

AILit: Engage 2, Shape 1.

Voorbereiding: Digibord met LessonUp. Papier en pen per tweetal voor het regelfilter. Optioneel een AI-chatbot met het schoolaccount voor de demo; het voorbeeldantwoord staat in de les.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Terrillo Walls / Unsplash

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Dit ga je leren

• Ik kan uitleggen wat een systeem met regels doet.

• Ik kan uitleggen hoe een AI-systeem leert van voorbeelden en met kansen werkt.

• Ik kan voorbeelden sorteren in regels of statistiek.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Waaraan herken jij een nepbericht of spam?

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

1. Start het woordweb. 2. Zeg: 'Je krijgt vast weleens rare berichten. Waaraan zie je dat het spam of nep is?' 3. Lees de woorden hardop voor. Verwacht: gratis, gewonnen, link, haast, rare afzender, spelfouten, bankpas. 4. Zeg: 'Dit zijn eigenlijk regels in je hoofd. Vandaag zoeken we uit of een computer spam beter herkent met regels, of door te leren van voorbeelden.'

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Twee soorten slimme systemen

• Regels: een mens schrijft precies op wat de computer moet doen. Als dit, dan dat.

• Statistiek: de computer leert van heel veel voorbeelden en rekent met kansen.

• Regels doen altijd hetzelfde. Een lerend systeem gokt slim, en kan zich vergissen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Een stoplicht dat na 30 seconden groen wordt, volgt een regel. Je mailfilter dat zegt: 97 procent kans op spam, werkt met statistiek. Statistiek is rekenen met aantallen en kansen.' 3. Vraag: 'Welke van de twee kan zich vergissen?' Verwacht: statistiek. Misvatting: regels zijn dom en AI is slim. Reageer: 'Voor simpele taken zijn regels juist heel betrouwbaar.'

Image credit: Look Studio / Unsplash

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Berichten van Sam

Bericht 1

GRATIS iPhone gewonnen! Klik snel op deze link om hem op te halen.

Bericht 2

Hoi, zie ik je morgen bij voetbal? Neem je bal mee.

Bericht 3

Uw bankpas verloopt vandaag. Log direct in via deze link.

Bericht 4

Je pakket is onderweg, bekijk hier je track & trace.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de vier berichten voor. 2. Vraag: 'Welke zijn spam?' Verwacht: 1 en 3. Bericht 2 is echt. 3. Vraag: 'En bericht 4?' Verwacht: twijfel. 4. Zeg: 'Klopt, dat kan echt zijn en ook nep. Precies daar hebben regels moeite mee. Onthoud deze berichten, je gaat er zo een filter voor bouwen.'

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Bouw een regelfilter

TWEETALLEN

1. Schrijf 3 regels in de vorm: ALS het bericht ... bevat, DAN is het spam.

2. Test je regels op de berichten van Sam. Zet je filter de goede berichten bij spam?

3. Test nu op: 'Gr@tis kaartjes voor jou!' en 'Ik heb gratis kaartjes voor de film, kom je?'

4. Schrijf op: waar ging jouw filter de mist in?

8

minute

00

second

add30s

8 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Schrijf de twee testberichten op het bord: 'Gr@tis kaartjes voor jou!' en 'Ik heb gratis kaartjes voor de film, kom je?' 2. Zeg: 'Schrijf drie regels: ALS het bericht ... bevat, DAN is het spam. Test ze daarna op Sam en op het bord.' 3. Loop rond. Verwacht: 'ALS gratis, DAN spam' en 'ALS link, DAN spam'. 4. Wat je ziet als het goed gaat: 'Gr@tis' glipt erdoor, het echte bericht over kaartjes wordt geblokkeerd en track & trace wordt spam. Vraag: 'Hoe los je dat op?' Verwacht: nog meer regels.

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Waarom regels niet genoeg zijn

• Spammers passen hun woorden aan: gr@tis, GRAT1S, fr33.

• Een echt bericht kan dezelfde woorden gebruiken als spam.

• Je moet steeds nieuwe regels schrijven. Daar kom je nooit mee klaar.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Laat twee tweetallen vertellen waar hun filter misging. 2. Zeg: 'Spammers veranderen steeds hun woorden. Dus je moet steeds nieuwe regels schrijven. Daar kom je nooit mee klaar.' 3. Zeg: 'Vroeger werkten spamfilters echt met lange lijsten regels. Nu leren ze van voorbeelden.'

Image credit: Vitaly Gariev / Unsplash

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Zo leert een AI-spamfilter

• Mensen markeren miljoenen mails als spam of geen spam. Dat zijn de voorbeelden.

• De computer telt welke kenmerken vaak bij spam horen: woorden, links, afzender, tijdstip.

• Bij een nieuw bericht rekent hij een kans uit, bijvoorbeeld: 97 procent kans op spam.

• Boven een grens gaat het bericht naar de spammap.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets. 2. Zeg: 'Elke keer dat jij in je mail op Dit is spam klikt, help je het filter leren.' 3. Leg uit: 'Het filter kijkt niet naar één woord, maar naar honderden kenmerken tegelijk. Daarom vangt het ook gr@tis.' 4. Vraag: 'Wat gebeurt er als het filter zich vergist?' Verwacht: een echte mail komt in je spammap. Tip: 'Kijk daar af en toe in.' Misvatting: het filter leest en snapt het bericht.

Zet op volgorde: zo leert een spamfilter

1

De computer zoekt kenmerken van spam

2

Bij een hoge kans gaat het naar de spammap

3

Er komt een nieuw bericht binnen

4

Mensen markeren mails als spam of geen spam

5

De computer rekent de kans op spam uit

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

1. Laat leerlingen de stappen slepen. 2. Bespreek de juiste volgorde. 3. Vraag: 'Waarom moet stap 1 eerst?' Verwacht: 'Zonder voorbeelden kan de computer niks leren.' Misvatting: de computer begrijpt het bericht. Reageer: 'Hij rekent alleen met kenmerken en kansen.'

Wat is het grootste verschil tussen regels en statistiek?

A

Statistiek leert van voorbeelden, met kansen

B

Regels zijn slimmer omdat een mens ze bedenkt

C

Statistiek maakt nooit fouten, regels wel

D

Regels leren van voorbeelden, statistiek niet

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: statistiek leert van voorbeelden en werkt met kansen. 3. Zeg bij 'maakt nooit fouten': 'Juist omdat het met kansen werkt, zit het er soms naast.' 4. De laatste optie draait regels en statistiek om: laat een leerling uitleggen waarom die fout is.

Werkt dit met regels of met statistiek?

Regels

Statistiek

Stoplicht met vaste tijden

Kassa die de prijs optelt

Snapchat-filter

Vertaalapp

Wachtwoord van 8 tekens

For You-pagina

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

1. Laat leerlingen sorteren. 2. Bespreek het wachtwoord: 'Minimaal 8 tekens is een vaste regel.' 3. Bespreek de vertaalapp: 'Die leerde van miljoenen vertaalde zinnen en kiest de waarschijnlijkste vertaling.' 4. Vraag: 'En een tegenstander in een game?' Verwacht: twijfel. Zeg: 'In veel games volgt die vaste regels, zoals: als speler dichtbij, dan aanvallen. Dat heet in games wel AI, maar het zijn vaak gewoon regels.'

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Vraag het de chatbot

PROBEER HET ZELF

Is dit bericht spam? 'Je pakket kan niet bezorgd worden. Betaal 1,99 euro via deze link.' Geef een kans in procenten en leg uit waarom.

Ik schat de kans op spam op ongeveer 90 procent. Het bericht vraagt om een kleine betaling via een link, dat doen oplichters vaak. Er staat geen naam van een bezorger of ordernummer bij. Echte bezorgers vragen zelden om te betalen via een sms-link. Twijfel je? Ga zelf naar de site van de bezorger.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Waarom geeft de chatbot een kans en niet gewoon ja of nee?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ de prompt in de chatbot van school. Geen tool? Toon het voorbeeldantwoord. 2. Lees het antwoord voor. 3. Vraag: 'Waarom geeft de chatbot een kans en geen ja of nee?' Verwacht: 'Omdat hij het niet zeker weet.' 4. Zeg: 'Lerende systemen zijn nooit 100 procent zeker. Let op: het getal van de chatbot is zelf ook een schatting in woorden, geen echte berekening.' 5. Geef de tip mee: 'Betaal nooit via een link in een sms.'

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Wat is beter?

Regels: sterk

Doet altijd hetzelfde. Je weet precies waarom iets gebeurt.

Regels: zwak

Kan niet goed om met nieuwe situaties die niemand bedacht.

Statistiek: sterk

Kan veel kenmerken tegelijk wegen en met nieuwe gevallen omgaan.

Statistiek: zwak

Zit er soms naast en je weet niet altijd waarom.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Toon de vier kaarten. 2. Zeg: 'Een kassa moet met regels werken, want de prijs moet altijd kloppen. Een webshop die raadt wat je wilt kopen mag met kansen werken, een foutje is niet erg.' 3. Vraag: 'Wat wil jij als er beslist wordt of jij een boete krijgt: regels of statistiek?' Verwacht: regels, of een mens die meekijkt.

Stelling: Een computer die leert is altijd beter dan een computer met regels.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

1. Lees de stelling voor en laat leerlingen gaan staan (eens) of blijven zitten (oneens). 2. Vraag aan beide kanten een argument. Verwacht tegen: 'Voor rekenen en veiligheid wil je vaste regels, die zijn voorspelbaar.' Verwacht voor: 'Gezichten en spraak herkennen lukt niet met regels.' 3. Zeg tot slot: 'Het hangt af van de taak.'

Een lampje in de auto gaat aan als de olie onder een grens komt. Wat is dit?

A

Een AI die leert van andere auto's

B

Een systeem met een vaste regel

C

Een systeem dat met kansen rekent

D

Een AI die de monteur nadoet

1. Laat iedereen kiezen. 2. Goed: een vaste regel. Zeg: 'ALS de olie onder de grens komt, DAN gaat het lampje aan.' 3. Wie AI kiest, denkt dat alles in een moderne auto AI is. Vraag door: 'Welk systeem in een auto werkt wel met statistiek?' Verwacht: een camera die verkeersborden of fietsers herkent.

VMBO 1 · LES 2 · SNAPPEN

Woorden van vandaag

Regel Een vaste opdracht: als dit gebeurt, dan doet de computer dat.

Statistiek Rekenen met aantallen en kansen, op basis van veel voorbeelden.

Kans Hoe waarschijnlijk iets is, vaak in procenten.

Spamfilter Systeem dat ongewenste of nep-berichten apart zet.

Kenmerk Een eigenschap waar de computer op let, zoals een woord of een link.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.