AI, slim bekeken · Havo-vwo 2-3 · 4. Wie bepaalt?

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 2,3

Introductie

Leerlingen leren de risiconiveaus van de Europese AI-verordening kennen, verkennen de macht van techbedrijven, privacy, werk en energie, en voeren een debat over AI die toetsen nakijkt.

Instructies

Handleiding Havo-vwo 2-3 les 4, Wie bepaalt.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Wie bepaalt?

De AI-verordening, de macht van techbedrijven, werk en energie: een debat

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Havo-vwo 2-3, les 4 van 4 (50 minuten). Lijn: afwegen.

Kerndoel: VO 21D: herkennen van AI bij bedrijven, instellingen en overheden; reflecteren op mogelijkheden en beperkingen (havo-vwo); 23A (privacy), 23C (regulering, afhankelijkheid van grote techbedrijven, ecologie, ethische dilemma's).

AILit: Engage 4, Engage 7, Manage 1, Shape 4.

Voorbereiding: Digibord met de LessonUp-les. Print de vijf rolkaarten voor het debat (zie handleiding, materialen). Leerlingen werken in groepjes met een laptop en de AI-chatbot van school. Richt het lokaal in met twee kanten voor het debat.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Akson / Unsplash

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Dit ga je leren

• Ik kan de risiconiveaus van de Europese AI-verordening uitleggen en toepassen op voorbeelden.

• Ik kan uitleggen hoe AI samenhangt met macht van techbedrijven, privacy, werk en energie.

• Ik kan in een debat een onderbouwd standpunt innemen over een AI-dilemma.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Wie moet bepalen wat AI wel en niet mag?

1

De bedrijven die AI maken

2

De Nederlandse overheid

3

De Europese Unie

4

De gebruikers samen

5

Niemand, laat het vrij

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Laat stemmen en toon de uitslag. 2. Vraag aan één leerling per populaire optie: 'Waarom?' Verwacht bij bedrijven: 'Die snappen het het best.' Bij EU: 'AI-bedrijven werken over grenzen heen.' Bij niemand: 'Regels remmen vernieuwing.' 3. Zeg: 'In Europa is voor een groot deel gekozen: de EU maakt de regels. Vandaag kijk je hoe die regels werken, en wie er verder macht heeft over AI.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

De Europese AI-verordening

• Sinds 2024 heeft de EU een wet voor AI: de AI-verordening. Die wordt stap voor stap ingevoerd.

• De regels hangen af van het risico voor mensen: hoe groter het risico, hoe strenger.

• De wet geldt voor iedereen die AI aanbiedt of gebruikt in de EU, ook voor bedrijven van buiten Europa.

• Wie de regels overtreedt, kan een boete krijgen tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldomzet.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Europa is een van de eerste gebieden ter wereld met zo'n brede AI-wet.' 2. Vraag: 'Waarom geldt de wet ook voor bedrijven van buiten Europa?' Verwacht: 'Anders zou elk bedrijf zich buiten Europa vestigen en toch hier verkopen.' 3. Zeg: 'Precies. Wie in de EU wil verkopen, moet zich aan de regels houden. Scholen moeten trouwens ook zorgen dat medewerkers genoeg weten over AI, dat staat ook in deze wet.' Misvatting: de wet verbiedt AI. Zeg: 'De meeste AI mag gewoon. Kijk maar naar de vier niveaus.'

Image credit: Nico Ruge / Unsplash

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Vier risiconiveaus

Verboden

Sociale scores voor burgers, manipulatie, emotieherkenning op school en op het werk.

Hoog risico

AI bij examens, sollicitaties of leningen. Strenge eisen: goede data, menselijk toezicht.

Transparantie

Chatbots moeten zeggen dat ze AI zijn. Deepfakes moeten herkenbaar zijn.

Minimaal risico

Spamfilters, AI in games. Hiervoor gelden geen extra regels.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Loop de kaarten van boven naar beneden langs. 2. Zeg bij verboden: 'Een sociale score betekent: burgers krijgen punten voor gedrag, en wie weinig punten heeft, krijgt minder rechten. Dat wil Europa niet.' 3. Zeg bij hoog risico: 'Deze AI mag wel, maar de maker moet aantonen dat het eerlijk en veilig werkt, en er moet een mens toezicht houden.' 4. Vraag: 'Waarom valt AI die examens nakijkt onder hoog risico?' Verwacht: 'Het bepaalt je toekomst.' Misvatting: transparantie betekent dat de code openbaar moet. Zeg: 'Het betekent dat je moet weten dat je met AI te maken hebt.'

Hoe streng is de AI-verordening voor deze toepassing?

Verboden of hoog

Beperkt/minimaal

Sociale score voor burgers

AI die examens nakijkt

Spamfilter in je mail

Chatbot van een webwinkel

Sollicitanten selecteren

Tegenstander in een game

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Laat sorteren en bespreek. 2. Vraag bij de chatbot van een webwinkel: 'Welke regel geldt hier wel?' Verwacht: de transparantieplicht, hij moet zeggen dat hij AI is. 3. Vraag bij sollicitanten selecteren: 'Waarom streng?' Verwacht: 'Het gaat over iemands baan en kan discrimineren.' Zeg: 'Denk aan de sollicitatietool die vrouwen benadeelde. Precies daarom gelden hier strenge eisen.'

Een school wil camera's die via emoties meten of leerlingen opletten. Mag dat?

A

Ja, als de ouders vooraf toestemming geven

B

Nee, emotieherkenning op school is verboden

C

Ja, maar alleen tijdens toetsen en examens

D

Nee, want camera's in klassen zijn altijd verboden

1. Laat antwoorden en bespreek. 2. Zeg: 'Emotieherkenning op school en op het werk is sinds februari 2025 verboden, behalve om medische of veiligheidsredenen.' 3. Misvatting: wie 'toestemming van ouders' kiest, denkt dat toestemming alles oplost. Zeg: 'Bij verboden toepassingen helpt toestemming niet.' Wie 'camera's altijd verboden' kiest, overdrijft: camerabewaking is onder voorwaarden toegestaan. 4. Vraag: 'Waarom zou Europa dit verbieden?' Verwacht: 'Emoties aflezen werkt niet betrouwbaar, en het is een grote inbreuk op je privacy.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

De macht van techbedrijven

Rekenkracht

Een paar bedrijven bezitten de meeste datacenters. De meeste AI-chips komen van één bedrijf.

Data

Wie miljarden gebruikers heeft, verzamelt de meeste data en kan de beste modellen trainen.

Afhankelijkheid

Scholen en overheden in Europa draaien grotendeels op Amerikaanse clouddiensten.

Privacy

Bij veel gratis chatdiensten kunnen je gesprekken gebruikt worden om verder te trainen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Een groot AI-model trainen kost honderden miljoenen euro's. Dat kunnen maar weinig bedrijven.' 2. Loop de kaarten langs. Vertel bij rekenkracht: 'Het overgrote deel van de AI-chips komt van Nvidia.' 3. Vraag: 'Wat gebeurt er als zo'n bedrijf zijn prijzen verhoogt of zijn regels verandert?' Verwacht: 'Dan moet iedereen meebetalen of zich aanpassen.' 4. Zeg bij privacy: 'Als iets gratis is, betaal je vaak met je gegevens. Daarom gebruik je op school een schoolaccount.' Misvatting: dit gaat alleen over grote landen. Zeg: 'Het raakt ook jouw school en jouw gegevens.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

AI kost energie en water

• Datacenters gebruikten in 2024 ongeveer 1,5 procent van alle stroom ter wereld (IEA).

• Dat kan tot 2030 ongeveer verdubbelen, vooral door AI. Koelen kost ook veel water.

• Eén tekstvraag kost weinig, maar trainen, beelden, video en miljarden vragen per dag tellen op.

• In 2022 ging een groot datacenter van Meta in Zeewolde niet door, na veel verzet.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Het IEA is het Internationaal Energieagentschap. Dit zijn hun schattingen.' 2. Vertel: 'Google meldde in 2025 zelf dat een gemiddelde tekstvraag aan hun chatbot ongeveer 0,24 wattuur kost. Volgens Google is dat minder dan negen seconden tv-kijken. Maar een filmpje laten maken kost veel meer.' 3. Vraag: 'Waarom was er in Zeewolde verzet?' Verwacht: 'Veel stroom en land, terwijl er ook stroom nodig is voor huizen.' Misvatting: één vraag is een milieuramp. Zeg: 'Het gaat om het totaal. Stel jezelf de vraag: heb ik hier echt AI voor nodig?'

Image credit: Taylor Vick / Unsplash

Wat kost van deze vier de meeste energie?

A

Een groot taalmodel trainen

B

Eén vraag stellen aan een chatbot

C

Een foto maken met je telefoon

D

Eén zoekopdracht op internet doen

1. Laat antwoorden en bespreek. 2. Zeg: 'Het trainen van een groot model duurt weken tot maanden op duizenden chips tegelijk. Volgens schattingen kost dat evenveel stroom als honderden tot duizenden huishoudens in een heel jaar.' 3. Misvatting: wie 'één vraag aan een chatbot' kiest, heeft gehoord dat AI veel energie kost. Zeg: 'Klopt voor het geheel, maar één vraag valt mee. Het zijn de miljarden vragen en het trainen die optellen.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

AI en werk

• Het IMF schatte in 2024 dat ongeveer 40 procent van de banen wereldwijd met AI te maken krijgt.

• In rijke landen zoals Nederland is dat ongeveer 60 procent.

• Bij een deel van die banen helpt AI de werknemer, bij een ander deel kan werk verdwijnen.

• Vaak veranderen taken eerder dan hele beroepen. Er ontstaat ook nieuw werk, zoals data labelen.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Het IMF is het Internationaal Monetair Fonds, een organisatie die de wereldeconomie volgt.' 2. Vraag: 'Welke taken van een docent zou AI kunnen overnemen, en welke niet?' Verwacht overnemen: nakijken van meerkeuzevragen, oefenstof maken, rooster. Niet: een leerling troosten, een klas motiveren, echt contact. 3. Zeg: 'Nieuw werk is niet altijd goed werk. Data labelen wordt soms heel slecht betaald.' Misvatting: alleen fabriekswerk verandert. Zeg: 'Juist kantoorwerk, zoals teksten schrijven en vertalen, verandert nu snel.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Debat voorbereiden

MET AI

1. Stelling: onze school laat toetsen nakijken door AI. Je groepje krijgt een rolkaart.

2. Vraag de chatbot om argumenten vanuit jouw rol. Controleer ze: kloppen ze?

3. Kies je drie sterkste argumenten. Gebruik minstens één feit uit deze les.

4. Bedenk welk tegenargument je verwacht en hoe je daarop reageert.

8

minute

00

second

add30s

8 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Maak vijf groepjes en deel de rolkaarten uit (zie materialen). 2. Zeg: 'Je hoeft het niet persoonlijk eens te zijn met je rol. Een goede debater kan elk standpunt onderbouwen.' 3. Loop rond en vraag: 'Welk feit uit de les gebruik je?' Verwacht: beoordelen in het onderwijs is hoog risico; bias in data; energie; privacy; werk van docenten. 4. Let op dat leerlingen AI-argumenten controleren en niet klakkeloos overnemen. Geen AI-tool? Geef groepjes de geprinte achtergrondtekst uit de handleiding.

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Het debat

GROEPJES

1. Elke rol krijgt één minuut voor een openingspleidooi.

2. Daarna is er vijf minuten open debat. Reageer op elkaar, niet alleen op de docent.

3. Tot slot kiest iedereen een kant van het lokaal: voor of tegen. Wie is overtuigd?

10

minute

00

second

add30s

10 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zet de rollen in een halve cirkel. Jij bent voorzitter. 2. Zeg: 'Je mag het oneens zijn met een argument, niet met een persoon.' 3. Geef elke rol één minuut. Houd de tijd strak bij. 4. Tijdens het open debat: stel vragen als 'Toezichthouder, mag dit eigenlijk wel?' of 'Leerlingen, wat als het systeem jou een onvoldoende geeft en niemand kan uitleggen waarom?' 5. Laat iedereen aan het eind zelf kiezen, los van de rol. Vraag twee leerlingen die van mening veranderden: 'Welk argument overtuigde je?' Verwacht: menselijk toezicht blijft nodig, het is hoog risico, bias kan oneerlijk uitpakken.

Welke afspraak over AI zou jij op school willen, en waarom?

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

1. Laat alleen schrijven. 2. Een goed antwoord noemt een concrete afspraak en onderbouwt die met iets uit de les, bijvoorbeeld: 'AI mag cijfers voorstellen, maar een docent beslist altijd, omdat beoordelen hoog risico is en AI fouten maakt.' of 'We gebruiken AI alleen als het echt iets toevoegt, vanwege energie.' 3. Verzamel de antwoorden: ze zijn bruikbaar als input voor de leerlingenraad of de AI-afspraken van de school.

Waarom werkt de AI-verordening met risiconiveaus?

A

Zodat alleen grote bedrijven regels volgen

B

Omdat alle AI-systemen even gevaarlijk zijn

C

Hoe groter de gevolgen voor mensen, hoe strenger

D

Zodat AI buiten Europa ook verboden wordt

1. Exit-vraag: laat iedereen zelfstandig antwoorden. 2. Misvatting: wie 'alleen grote bedrijven' kiest, verwart het met extra regels die er voor de grootste AI-modellen zijn. De risiconiveaus gelden voor iedereen. Wie 'buiten Europa verboden' kiest, overschat de wet: die geldt voor AI die in de EU wordt aangeboden of gebruikt. 3. Zeg: 'Een spamfilter en een examen-AI zijn allebei AI, maar de gevolgen van een fout zijn heel verschillend. Daarom verschillen de regels.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 4 · AFWEGEN

Woorden van vandaag

AI-verordening Europese wet die AI regelt naar de mate van risico voor mensen.

hoog risico AI die grote gevolgen kan hebben voor mensen en aan strenge eisen moet voldoen.

transparantieplicht Verplichting om te laten weten dat je met AI of een AI-maaksel te maken hebt.

afhankelijkheid Als je niet zonder de diensten van een paar grote bedrijven kunt.

datacenter Gebouw vol computers waar AI getraind en gebruikt wordt.

debat Gesprek waarin je met argumenten een standpunt verdedigt en op anderen reageert.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.