EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Afstanden en hoeken
Examenstof wiskunde B havo
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Afstanden en hoeken
Examenstof wiskunde B havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein C1 Afstanden en hoeken in concrete situaties.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Wat ga je kunnen?
Ik kan afstanden en hoeken berekenen met sinus, cosinus, tangens, de stelling van Pythagoras, de sinus- en cosinusregel en gelijkvormigheid.
Deze slide heeft geen instructies
Wat heb je nodig om een afstand of hoek in een figuur uit te rekenen?
Verwacht: driehoek, rechthoekig, Pythagoras, sinus, cosinus, tangens, gelijkvormig, schaal, loodrecht, kortste. Noteer de woorden en kom er in de les op terug: alles wat leerlingen noemen komt voor in deze les. De ruimte komt alleen voor als context (een toren, een rivier); de berekening gebeurt altijd in een plat vlak.
Zijden bij hoek α. Niet op schaal.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Sinus, cosinus en tangens
In een rechthoekige driehoek heeft elke scherpe hoek α een overstaande, een aanliggende en een schuine zijde.
sin α = overstaande zijde / schuine zijde
cos α = aanliggende zijde / schuine zijde
tan α = overstaande zijde / aanliggende zijde
De schuine zijde ligt altijd tegenover de rechte hoek. Wat bij α overstaand is, is bij de andere scherpe hoek aanliggend. Voorbeeld om samen te doen: bij een driehoek met rechthoekszijden 3 en 4 en schuine zijde 5 en α tegenover de zijde 3 geldt sin α = 3/5, cos α = 4/5 en tan α = 3/4. Veelgemaakte fout: de verhoudingen door elkaar halen, of de schuine zijde niet herkennen als de zijde tegenover de rechte hoek. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Zijden en hoeken berekenen
Een zijde zoek je met de verhouding die de gegeven en de gevraagde zijde bevat.
Voorbeeld: ∠C = 90°, AB = 8 en ∠A = 35°. Dan is BC = 8 · sin 35° ≈ 4,6.
Een hoek zoek je met de omgekeerde functie: bij tan α = 3/5 is α = tan⁻¹(3/5) ≈ 31,0°.
Zet je rekenmachine op graden en rond pas aan het eind af.
In ABC met ∠C = 90° staat BC tegenover ∠A en is AB de schuine zijde: sin 35° = BC/8, dus BC = 8 · sin 35° = 4,588..., afgerond 4,6. Bij de hoek: tan α = 3/5 = 0,6 geeft α = 30,96...°, afgerond 31,0°. Veelgemaakte fout: de rekenmachine staat op radialen, of er wordt te vroeg afgerond.
Afstand van P tot l: loodrecht, hier 5
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Pythagoras en afstand
In een rechthoekige driehoek geldt a² + b² = c², met c de schuine zijde.
De afstand tussen twee figuren is de lengte van het kortste verbindingslijnstuk.
Afstand van P tot lijn l: het loodrechte lijnstuk PB. Hier is PB = √(13² − 12²) = 5.
Twee punten met 12 horizontaal en 5 verticaal verschil: afstand √(12² + 5²) = 13.
Elk ander lijnstuk van P naar l is langer dan het loodrechte stuk: PA = 13 is langer dan PB = 5. Daarom is de afstand van een punt tot een lijn altijd de loodrechte verbinding. Veelgemaakte fout: de schuine zijde 13 als afstand tot de lijn nemen, of 13 − 12 uitrekenen. De afstand tussen twee punten reken je met Pythagoras uit het horizontale en verticale verschil; coördinaten zijn hier niet nodig. Image credit: Eigen figuur
In driehoek ABC is ∠C = 90°, AC = 5 en BC = 12. Hoe groot is ∠A?
22,6°
65,4°
24,6°
67,4°
BC ligt tegenover ∠A en AC is aanliggend: tan A = 12/5 = 2,4, dus ∠A = tan⁻¹(2,4) ≈ 67,4°. 22,6° is tan⁻¹(5/12): overstaande en aanliggende zijde omgedraaid (dat is ∠B). 65,4° is cos⁻¹(5/12) en 24,6° is sin⁻¹(5/12): daar is de rechthoekszijde 12 of 5 ten onrechte als schuine zijde gebruikt.
Vul in
De afstand van een punt tot een lijn is de lengte van het kortste lijnstuk naar die lijn. Dat lijnstuk staat loodrecht op de lijn.
Het kortste verbindingslijnstuk staat loodrecht op de lijn. Wie 'evenwijdig' kiest, bedoelt een lijnstuk dat de lijn nooit raakt; wie 'langste' kiest, verwart afstand met een willekeurig lijnstuk.
Zijde a staat tegenover hoek α. Niet op schaal.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
De sinusregel
In elke driehoek staat zijde a tegenover α, zijde b tegenover β en zijde c tegenover γ.
Sinusregel: a / sin α = b / sin β = c / sin γ
Gebruik hem als je een zijde en de overstaande hoek kent, plus nog één gegeven.
De regel geldt in elke driehoek, ook als er geen rechte hoek in zit. Controle met een driehoek met zijden 5, 6 en 7: bereken de hoeken met de cosinusregel, dan zijn de drie verhoudingen zijde / sin(overstaande hoek) gelijk. Veelgemaakte fout: een zijde delen door de sinus van een hoek die er niet tegenover ligt. Image credit: Eigen figuur
∠A = 48°, ∠B = 67°, BC = 9, AC = ?
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Sinusregel: een zijde berekenen
Gegeven: ∠A = 48°, ∠B = 67° en BC = 9. Gevraagd: AC.
AC staat tegenover ∠B en BC tegenover ∠A: AC / sin 67° = 9 / sin 48°.
Dus AC = 9 · sin 67° / sin 48° ≈ 11,1.
Zet bij elke zijde de overstaande hoek erbij voordat je de regel opschrijft. Reken met 9 · sin 67° / sin 48° = 11,148... en rond pas aan het eind af op 11,1. Bij het berekenen van een hoek met de sinusregel kunnen twee hoeken horen bij dezelfde sinus: β en 180° − β. Controleer dan met de figuur of de hoek scherp of stomp is. Image credit: Eigen figuur
AC = 10, BC = 7, ∠C = 52°, AB = ?
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
De cosinusregel
Cosinusregel: c² = a² + b² − 2ab · cos γ, met γ de hoek tussen a en b.
Gebruik hem bij twee zijden en de ingesloten hoek, of bij drie zijden.
AB² = 10² + 7² − 2 · 10 · 7 · cos 52° ≈ 62,8, dus AB ≈ 7,9.
De ingesloten hoek ligt tussen de twee bekende zijden: hier ∠C tussen AC en BC. AB² = 62,807..., dus AB = 7,925..., afgerond 7,9. Bij γ = 90° valt de term met cos γ weg en krijg je de stelling van Pythagoras. Veelgemaakte fouten: plus in plaats van min voor 2ab · cos γ, of vergeten de wortel te nemen. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Welke regel kies je?
Rechthoekige driehoek: sin, cos, tan of Pythagoras is het snelst.
Een zijde met de overstaande hoek bekend: sinusregel.
Twee zijden en de ingesloten hoek, of drie zijden: cosinusregel.
Een hoek uit drie zijden: cos γ = (a² + b² − c²) / (2ab).
De formule voor cos γ volgt uit de cosinusregel door die naar cos γ om te schrijven. Bij een hoek uit drie zijden is de cosinusregel handiger dan de sinusregel: de cosinus geeft precies één hoek tussen 0° en 180°, de sinus soms twee. Veelgemaakte fout: de sinusregel gebruiken terwijl er geen zijde met de overstaande hoek bekend is.
In driehoek PQR is PQ = 8, PR = 11 en ∠P = 40°. Welke regel gebruik je om QR te berekenen?
De sinusregel
Alleen de stelling van Pythagoras
De tangens in een rechthoekige driehoek
De cosinusregel
Je kent twee zijden en de ingesloten hoek ∠P: dat is een geval voor de cosinusregel. De sinusregel heeft een zijde met de overstaande hoek nodig. Pythagoras en de tangens kunnen alleen in een rechthoekige driehoek, en deze driehoek heeft geen rechte hoek.
In driehoek ABC is AB = 12, ∠A = 40° en ∠B = 75°. Bereken BC in één decimaal.
∠C = 180° − 40° − 75° = 65°. BC staat tegenover ∠A en AB tegenover ∠C: BC / sin 40° = 12 / sin 65°, dus BC = 12 · sin 40° / sin 65° = 8,51..., afgerond 8,5. Verwachte fout: AB tegenover ∠B zetten (12 / sin 75°) of ∠C niet uitrekenen.
Zelfde zonnestand: gelijkvormige driehoeken
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Gelijkvormige driehoeken
Gelijkvormig: dezelfde vorm, andere grootte. Alle hoeken zijn gelijk.
Overeenkomstige zijden hebben dezelfde vergrotingsfactor.
Bij zonlicht vormen boom en man met hun schaduw gelijkvormige driehoeken.
Man: 1,8 m met schaduw 2,4 m. Boom: schaduw 14,4 m. Gevraagd: de hoogte h.
De zonnestralen lopen evenwijdig, dus de hoek tussen straal en grond is bij boom en man gelijk. Samen met de rechte hoek geeft dat gelijkvormige driehoeken. Laat leerlingen eerst zeggen welke zijden bij elkaar horen: schaduw bij schaduw, lengte bij lengte. Veelgemaakte fout: de lengtes optellen of aftrekken in plaats van vermenigvuldigen met de factor. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Rekenen met de factor
Bereken eerst de vergrotingsfactor van de schaduwen.
Vermenigvuldig daarmee de lengte van de man. De boom is 10,8 m hoog.
Je kunt ook een verhoudingstabel of een breuk gebruiken: h / 14,4 = 1,8 / 2,4. Het geeft hetzelfde: h = 10,8 m. Een factor werkt voor alle zijden: de driehoek van de boom is 6 keer zo groot als die van de man.
AB = 40 m; hoeken gemeten vanaf de grond
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Combineren: de hoogte van een toren
Gegeven: AB = 40 m, hoek bij A 28° en bij B 41°. Gevraagd: de hoogte h.
In driehoek ABT: ∠ABT = 180° − 41° = 139°, dus ∠T = 180° − 28° − 139° = 13°.
Sinusregel: BT / sin 28° = 40 / sin 13°, dus BT ≈ 83,5 m.
In rechthoekige driehoek BHT: h = BT · sin 41° ≈ 54,8 m.
Dit is een combinatie van de sinusregel en een rechthoekige driehoek (C1.5). De hoek van 41° bij B is de hoek met de grond; de hoek in driehoek ABT bij B is de rest van 180°. Rond BT niet te vroeg af: reken met 83,479... Controle zonder sinusregel: h / tan 28° − h / tan 41° = 40 geeft ook h = 54,77..., afgerond 54,8 m. Image credit: Eigen figuur
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Stappenplan voor een meetkundeprobleem
1. Schets de situatie en zet alle gegevens erin.
2. Zoek een driehoek waarin je genoeg weet: rechthoekig, of met de sinus- of cosinusregel.
3. Bereken een tussenstap en rond nog niet af.
4. Ga door tot je het gevraagde hebt. Rond af zoals gevraagd en zet de eenheid erbij.
Wordt een afstand gevraagd? Zoek dan het loodrechte lijnstuk.
Bij een examenvraag met bereken moeten de stappen zichtbaar zijn: schrijf de regel en de ingevulde getallen op. Als er geen rechthoekige driehoek in de figuur zit, kun je er vaak een maken door een loodlijn te tekenen.
Driehoek ABC is gelijkvormig met driehoek PQR. Er geldt AB = 6, PQ = 9 en BC = 8. Hoe lang is QR?
11
12
5,3
13,5
De factor van ABC naar PQR is 9/6 = 1,5, dus QR = 1,5 · 8 = 12. 11 telt het verschil 3 van AB en PQ bij BC op. 5,3 gebruikt de factor omgekeerd (8 · 6/9). 13,5 vermenigvuldigt PQ met 1,5 in plaats van BC.
Zet de stappen van de torenberekening in de goede volgorde
Eerst schetsen, dan de hoek bij T (13°), dan BT met de sinusregel en tot slot h = BT · sin 41°. Je kunt de sinusregel pas gebruiken als je de hoek tegenover de bekende zijde AB kent.
Wat vind je nu het lastigst?
Sinus, cosinus en tangens
De juiste regel kiezen
Gelijkvormigheid
Meerdere stappen combineren
Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.
Wat wordt de cosinusregel als γ = 90° is? Leg uit.
Een goed antwoord: cos 90° = 0, dus de term 2ab · cos γ valt weg en er blijft c² = a² + b² over: de stelling van Pythagoras. De cosinusregel is dus een uitbreiding van Pythagoras naar elke driehoek. Verwachte fout: denken dat de cosinusregel bij een rechte hoek niet mag.
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Begrippen (1/2)
sinus, cosinus en tangens: verhoudingen van zijden in een rechthoekige driehoek bij een scherpe hoek
overstaande zijde: de zijde tegenover de hoek
aanliggende zijde: de rechthoekszijde bij de hoek
schuine zijde: de zijde tegenover de rechte hoek
stelling van Pythagoras: a² + b² = c² in een rechthoekige driehoek
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF · WISKUNDE B · MEETKUNDE · AFSTAND EN HOEK
Begrippen (2/2)
afstand: de lengte van het kortste verbindingslijnstuk tussen twee figuren
sinusregel: a / sin α = b / sin β = c / sin γ
cosinusregel: c² = a² + b² − 2ab · cos γ
ingesloten hoek: de hoek tussen twee gegeven zijden
gelijkvormig: dezelfde hoeken en zijden met dezelfde vergrotingsfactor
Deze slide heeft geen instructies