V E R S
les 6/12
A S S I S T E N T H O R E C A E N V O E D I N G · E N T R E E
Koelen en bewaren
In de kou groeien bacteriën langzaam. Hoe koud moet het zijn, en hoe ruim je de koeling goed in?
Les 6 · Maakt werkruimtes bedrijfsklaar
V E R S
les 6/12
A S S I S T E N T H O R E C A E N V O E D I N G · E N T R E E
Koelen en bewaren
In de kou groeien bacteriën langzaam. Hoe koud moet het zijn, en hoe ruim je de koeling goed in?
Les 6 · Maakt werkruimtes bedrijfsklaar
Over deze les: les 6 van de serie Vers, beroepslessen voor de opleiding Assistent horeca, voeding of voedingsindustrie (mbo Entree, niveau 1), ongeveer 35 minuten. Studenten leren waarom eten koud moet blijven, welke temperatuur de koeling en de vriezer hebben, hoe ze de koeling inruimen, hoe ze veilig ontdooien en hoe warm eten snel koud wordt.
Koppeling: kwalificatiedossier Entree (crebo 23301), profiel P7 Assistent horeca, voeding of voedingsindustrie (crebo 25742). Werkproces P7-K1-W1 Maakt (werk)ruimtes bedrijfsklaar en P7-K1-W2 Bewerkt en verwerkt voedingsproducten en/of halffabricaten daarvan. Resultaat: (werk)ruimtes zijn klaar om te gebruiken. Gedrag: werkt ordelijk en gedisciplineerd volgens instructies, procedures/protocollen, (voedsel)veiligheidsregels en voorschriften; gaat zorgvuldig om met kwetsbare en bederfelijke voedingsmiddelen. Vakkennis: heeft basale kennis van de meest voorkomende factoren die de kwaliteit van voedingsmiddelen beïnvloeden; kan (voedsel)veiligheidsvoorschriften en milieuregels toepassen.
Bronnen: NVWA, pagina HACCP-regels in de keuken (7 °C, -18 °C, steekthermometer, verhit boven rauw, datumsticker, terugkoelen binnen 5 uur onder 7 °C) en het Voedingscentrum (koelkast, vriezer, ontdooien, niet opnieuw invriezen).
Foto: Devin Rajaram (StockSnap), CC0 Image credit: Devin Rajaram (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 6
Na deze les:
1
Je kan zeggen hoe koud de koeling en de vriezer zijn.
2
Je kan producten op de goede manier in de koeling zetten.
3
Je kan uitleggen hoe je veilig ontdooit en terugkoelt.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 6
De koelcel voelt niet zo koud als anders. Wat doe je?
Niets, het is vast goed
Ik meet de temperatuur
Ik zet de deur even open
Ik meld het aan mijn leidinggevende
Startvraag: er is nog geen goed of fout. Laat de uitslag zien en vraag een paar studenten waarom ze dit kozen. Aan het eind van de les weten ze: je meet de temperatuur, en is het te warm, dan meld je het meteen. Gevoel is geen meting.
K E R N B E G R I P
LES 6
K E R N B E G R I P
Koelketen
Een gekoeld product blijft de hele tijd koud. Van leverancier tot bord. Wordt het tussendoor warm? Dan is de keten kapot.
Kernbegrip: de koelketen is de hele weg van een gekoeld of bevroren product: de fabriek, de vrachtwagen, de koelcel en de werkplek. In de kou groeien bacteriën langzaam. Wordt het product onderweg warm, dan groeien ze sneller. Ook als het product daarna weer koud wordt, zijn die bacteriën er al. Daarom zet je gekoelde producten en diepvries na een levering meteen weg. Het Voedingscentrum zegt het ook voor thuis: diepvries koop je als laatste en ruim je meteen op. Vraag: waar kan de koelketen in jouw stagebedrijf kapotgaan?
H O E K O U D ?
LES 6
Koeling en vriezer
Koeling
7 graden of kouder
Voor vlees, vis, zuivel, salades
Lager op het etiket? Volg het etiket
Bacteriën groeien langzaam
Vriezer
Min 18 graden of kouder
Voor diepvriesproducten
Bacteriën groeien niet
Maar ze gaan niet dood
Uitleg: volgens de NVWA bewaar je bederfelijk eten in de koeling op 7 °C of lager, en diepvriesproducten op -18 °C of lager. Staat er op het etiket een lagere temperatuur, dan volg je het etiket. Het Voedingscentrum adviseert thuis een koelkast van 4 °C en legt uit dat bacteriën bij -18 °C niet groeien, maar wel overleven. Daarom blijft veilig ontdooien belangrijk; dat komt straks.
V R A A G
LES 6
Hoe koud is een vriezer in een keuken of fabriek?
Min 4 graden of kouder
Min 18 graden of kouder
0 graden of kouder
Min 10 graden of kouder
Antwoord: B. Een vriezer is -18 °C of kouder, zegt de NVWA. Bij die temperatuur groeien bacteriën niet. Vraag door: en de koeling? Die is 7 °C of kouder, of kouder als dat op het etiket staat.
M E T E N
LES 6
Meten is weten
Kijk niet alleen naar het schermpje op de koeling.
Meet met een steekthermometer. Je steekt hem in het product. Schrijf de temperatuur op de lijst.
Is het te warm? Meld het meteen aan je leidinggevende.
Uitleg: de NVWA zegt dat je temperaturen meet met een digitale steekthermometer. Alleen het schermpje van de koeling aflezen is niet genoeg: dat meet de lucht, niet het product. Veel bedrijven houden een temperatuurlijst bij. Op de checklist van de NVWA staat ook: de temperatuur van bederfelijk voedsel wordt gemeten en geregistreerd. Vraag studenten of er op hun stage een lijst hangt en wie die invult. Laat zien hoe je een steekthermometer na gebruik schoonmaakt, als je er een in het lokaal hebt.
W E R K I N S T R U C T I E
LES 6
D E K O E L I N G I N R U I M E N
Zet gekoelde producten meteen na de levering weg.
Bereid eten boven, rauw eten eronder.
Dek bakken en schalen af.
Plak een sticker met de datum op.
Twijfel? Vraag het je leidinggevende.
Bereid boven, rauw onder
Vocht van rauw vlees of vis mag niet op bereid eten druppen.
Uitleg: loop de vijf stappen samen door. De NVWA noemt als voorbeeld: plaats verhit voedsel boven rauw voedsel in de koeling. Zo druppen vocht en bacteriën van rauw vlees, kip of vis niet op eten dat al klaar is. Onverpakt bederfelijk eten krijgt een sticker met de bereidingsdatum, ook dat noemt de NVWA. Afdekken beschermt het eten. Laat een student met lege bakjes of foto's een koelkastplank inrichten en hardop uitleggen waarom.
Extra voor snelle studenten: waarom zet je de nieuwe levering achter of onder de oude? Dat komt terug in les 10 over voorraad.
V R A A G
LES 6
Waar zet je een bak rauwe kip in de koelcel?
Op de bovenste plank
Naast de bak met salade
Onder het bereide eten
Vlak bij de deur
Antwoord: C. Rauwe kip zet je onder het bereide eten. Zo kan vocht van de kip niet op eten druppen dat al klaar is. Op de bovenste plank of naast de salade kan dat wel gebeuren.
O N T D O O I E N
LES 6
Ontdooi in de koeling
Ontdooien doe je in de koeling. Dan blijft het product koud.
Zet er een bak onder voor het vocht.
Is het ontdooid? Vries het dan niet opnieuw in.
Uitleg: het Voedingscentrum adviseert ontdooien in de koelkast, of kleine stukken in de magnetron met de ontdooistand. In de koeling blijft het product koud, dus bacteriën groeien langzaam. Bij ontdooid rauw vlees komt vocht vrij: zet er een bak onder, onder in de koeling. Ontdooid eten opnieuw invriezen raadt het Voedingscentrum af. Ontdooien kost tijd: een grote zak diepvriesvis leg je de dag ervoor al in de koeling. Volg verder de werkinstructie van je bedrijf en de tekst op de verpakking, en vraag je leidinggevende als het anders moet.
Foto: Julien Sister (StockSnap), CC0 Image credit: Julien Sister (StockSnap), CC0
T E R U G K O E L E N
LES 6
Warm eten snel koud
Soms blijft er warm eten over. Dat moet snel koud worden.
Verdeel het over kleine bakken
Zet de bakken in koud water of ijs
Roer er af en toe in
Binnen 5 uur onder 7 graden
Uitleg: dit heet terugkoelen. Volgens de NVWA koel je verhit eten dat je niet meteen serveert binnen 5 uur terug tot onder 7 °C. De NVWA geeft deze tips: kleine porties, koud stromend water of ijs, regelmatig roeren en een snelkoeler als die er is. Een grote pan blijft lang warm in het midden. Daar groeien bacteriën snel. In veel bedrijven doet de kok of de leidinggevende dit; de assistent helpt mee.
V R A A G
LES 6
Er is een grote pan soep over. Hoe wordt de soep het snelst koud?
Je verdeelt de soep over kleine bakken
Je laat het deksel er de hele tijd op
Je laat de pan een nacht op het werkblad
Je zet de pan in de warmhoudkast
Antwoord: A. In kleine bakken koelt soep veel sneller af dan in een grote pan. Zet de bakken in koud water of ijs en roer af en toe. Een nacht op het werkblad duurt veel te lang. In de warmhoudkast blijft de soep warm.
C A S U S
LES 6
Zalencentrum De Wilgenhoeve, 14.00 uur
Je collega Mohamed is net met pauze. In de gang staan:
Dozen diepvriesfriet van de levering, al een half uur.
Een bak rauwe kipfilet, voor morgen.
Een schaal zalm die al klaar is.
De koeling geeft 10 graden aan.
Wat doe jij?
Bespreek in tweetallen: wat doe je eerst, en waarom?
Opdracht: ongeveer 5 minuten, in tweetallen. Voorbeeldantwoord: de koeling geeft 10 graden aan, dat is te warm. Dat meld je meteen aan de leidinggevende, want het eten in de koeling is misschien niet meer veilig. De diepvriesfriet staat al een half uur buiten: die zet je meteen in de vriezer en je meldt hoe lang hij buiten stond. De leidinggevende beslist of hij nog goed is. De zalm en de kip gaan in een koeling die wel goed is, de zalm boven en de kip eronder, afgedekt.
Hulp voor wie vastloopt: kijk eerst naar de temperatuur van de koeling. Is die goed? Kijk daarna welk product het langst buiten staat.
Extra voor snelle studenten: hoe had de koelketen hier heel kunnen blijven?
L E G H E T U I T
LES 6
Waarom ontdooi je bevroren vlees in de koeling en niet op het aanrecht?
Open vraag, voorbeeldantwoord: in de koeling blijft het product koud tijdens het ontdooien. Op het aanrecht wordt de buitenkant warm, terwijl de binnenkant nog bevroren is. In het warme deel groeien bacteriën snel. Gasten of klanten kunnen daar ziek van worden. Laat een paar antwoorden voorlezen en vul aan.
Extra voor snelle studenten: waarom vries je ontdooid vlees niet opnieuw in?
S T E L L I N G
LES 6
Als het eten koud aanvoelt, is de koeling goed genoeg.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. De stelling klopt niet: met je hand voel je het verschil tussen 5 en 10 graden niet. Je meet met een thermometer en is het te warm, dan meld je het. Kijk terug naar de startvraag: wat doe je nu als de koelcel niet koud genoeg lijkt?
T E R U G B L I K
LES 6
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Koeling en vriezer
De koeling inruimen
Ontdooien en terugkoelen
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Allergenen
Voor sommige mensen is een beetje noot of melk al gevaarlijk. Volgende les leer je wat allergenen zijn en wat jij doet als een gast ernaar vraagt.
Je kan uitleggen wat een allergeen is.
Je kan zeggen hoe je voorkomt dat een allergeen per ongeluk in eten komt.
Volgende les: les 7 van de serie, werkproces P7-K1-W2, voedselveiligheid.
Image credit: LessonUp