W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Regels die ons samen houden
Op je werk gelden regels: van de overheid, van de cao en van je baas. Wie maakt die regels, en wat betekenen ze voor jou?
Les 2 · Individu en groep
W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Regels die ons samen houden
Op je werk gelden regels: van de overheid, van de cao en van je baas. Wie maakt die regels, en wat betekenen ze voor jou?
Les 2 · Individu en groep
Over deze les: les 2 van het thema Individu en groep, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten leren hoe de overheid en groepen met regels omgaan met de spanning tussen individu en groep: de wet, de cao, de arbeidsovereenkomst en de huisregels van een bedrijf, met de rechten en plichten van een werknemer of stagiair.
Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les vooral onder de economische dimensie (de rol als werknemer), met een uitstap naar de politiek-juridische dimensie via de wet. In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Individu en groep, eis 2) gaat het om hoe overheden en gemeenschappen via regels omgaan met de spanning tussen individuele en collectieve belangen. Image credit: Fons Heijnsbroek, CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 2
Na deze les:
1
Je kan drie soorten regels op het werk noemen: de wet, de cao en de huisregels.
2
Je kan uitleggen wat een cao is en wie de afspraken maakt.
3
Je kan rechten en plichten van een werknemer of stagiair noemen.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.
S T A R T V R A A G
LES 2
Welke regel op je stage of werk vind jij het lastigst?
Op tijd komen
Telefoon weg tijdens het werk
Regels over kleding of uiterlijk
Ik heb nu geen stage of werk
Startvraag: vraag na de uitslag waarom die regel lastig is, en waarom het bedrijf hem toch heeft. Zo zie je meteen de spanning: de regel beperkt jou, maar helpt de groep of het bedrijf.
Wie geen stage of werk heeft, denkt aan regels op school of bij een club.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 2
Regels op drie niveaus
De wet. Geldt voor iedereen in Nederland. De overheid maakt de wet, bijvoorbeeld over het minimumloon en veilig werken.
De cao. Geldt voor een bedrijf of een hele sector. Werkgevers en vakbonden maken samen de afspraken.
Huisregels. Gelden in één bedrijf, zoals werkkleding of telefoongebruik. De werkgever stelt ze op.
Uitleg: de drie niveaus passen in elkaar. Een cao mag je niet minder geven dan de wet. Huisregels mogen niet ingaan tegen de wet of de cao.
Vraag: welk niveau verandert het snelst, denk je? Huisregels kan een werkgever vrij snel aanpassen. Een wet veranderen duurt vaak jaren.
V R A A G
LES 2
Bij bakkerij Van Dijk mag je tijdens je dienst je telefoon niet gebruiken. Wat voor regel is dit?
Een wet
Een huisregel
Een cao-afspraak
Een grondrecht
Antwoord: B. De bakkerij heeft deze regel zelf gemaakt. Dat is een huisregel. Er is geen wet of cao die telefoongebruik op het werk verbiedt.
K E R N B E G R I P
LES 2
Cao
Collectieve arbeidsovereenkomst: afspraken tussen werkgevers en vakbonden over loon, werktijden, vakantie en toeslagen. Veel sectoren hebben een eigen cao, zoals de horeca, de zorg en de bouw. Zo hoeft niet elke werknemer alles zelf te regelen.
Kernbegrip: de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kan een cao algemeen verbindend verklaren. Dan geldt die cao voor alle bedrijven in die sector, ook voor bedrijven die zelf niet hebben meegepraat.
Vraag: waarom is een cao goed voor werknemers? En waarom zou een werkgever er ook iets aan hebben? Denk aan duidelijkheid en eerlijke concurrentie.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 2
Rechten en plichten
Jouw rechten
Je krijgt minstens het minimumloon dat bij je leeftijd hoort. Je hebt recht op vakantiedagen en een veilige werkplek.
Op stage heb je een praktijkovereenkomst met school en leerbedrijf, en recht op begeleiding.
Jouw plichten
Je doet je werk zo goed als je kunt en volgt redelijke opdrachten op. Je houdt je aan de afspraken over tijden en veiligheid.
Ben je ziek, dan meld je dat op tijd, volgens de regels van je bedrijf.
Uitleg: een stagevergoeding is niet wettelijk verplicht, maar veel bedrijven geven er wel een. In sommige cao's staat er een afspraak over.
Wie in de bbl werkt, heeft naast de praktijkovereenkomst ook een arbeidsovereenkomst, en dus ook recht op loon.
Hulpzin voor wie vastloopt: een recht is wat jij mag verwachten, een plicht is wat de ander van jou mag verwachten.
V R A A G
LES 2
Wie maken samen de afspraken in een cao?
De overheid en de gemeente
De werkgever en de ondernemingsraad
Werkgevers en vakbonden
De vakbond en de Tweede Kamer
Antwoord: C. Werkgevers of hun organisaties onderhandelen met vakbonden. De ondernemingsraad praat mee over veel zaken in een bedrijf, maar sluit geen cao af. De overheid kan een cao wel algemeen verbindend verklaren.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 2
Wat staat er in de wet?
Minimumloon. Vanaf 21 jaar krijg je het volledige minimumloon. Ben je jonger, dan geldt een lager minimumjeugdloon.
Vakantie. Wie fulltime werkt, heeft minstens 20 vakantiedagen per jaar. Daarbij krijg je minstens 8 procent vakantiegeld.
Veilig werk. Je werkgever moet zorgen voor een veilige en gezonde werkplek.
Uitleg: het aantal wettelijke vakantiedagen is vier keer het aantal dagen dat je per week werkt. Werk je drie dagen per week, dan heb je er dus minstens twaalf. Veel cao's geven meer.
Het minimumloon wordt elk halfjaar aangepast. Noem daarom geen bedragen, maar laat studenten de actuele bedragen opzoeken op rijksoverheid.nl. Veilig werken is geregeld in de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet). Image credit: USDA, publiek domein
K E R N B E G R I P
LES 2
Arbeidsovereenkomst
Je contract met je werkgever. Daarin staat welk werk je doet, hoeveel uur je werkt en wat je verdient. Wat erin staat, mag niet slechter zijn dan de wet. Valt je bedrijf onder een cao, dan mag het ook niet slechter zijn dan de cao.
Kernbegrip: lees een contract altijd voordat je tekent, ook bij een bijbaan. Vraag het na als je iets niet begrijpt. Een vakbond of het Juridisch Loket kan helpen bij vragen over je contract.
J O U W A N T W O O R D
LES 2
Noem een regel van je stage, werk of bijbaan. Is het een wet, een cao-afspraak of een huisregel? Leg uit hoe je dat weet.
Open vraag: goede antwoorden noemen een concrete regel en een niveau, met een reden. Bijvoorbeeld: in de horeca krijg je een toeslag voor late diensten, dat staat in de cao. Of: wij moeten zwarte schoenen dragen, dat is een huisregel van het restaurant.
Twijfelen studenten, laat ze dan bedenken wie de regel kan veranderen: de baas, werkgevers en vakbonden samen, of de overheid.
S T E L L I N G
LES 2
Een werkgever mag bepalen hoe je eruitziet op je werk.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat na de uitslag iemand van eens en iemand van oneens één argument geven. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt.
Achtergrond: regels over kleding en uiterlijk mogen, bijvoorbeeld voor hygiëne, veiligheid of de uitstraling van het bedrijf. Ze mogen niet discrimineren. Twijfel je over een regel, dan kun je een vraag stellen aan het College voor de Rechten van de Mens.
O P D R A C H T
LES 2
Speur in jouw cao
1
Kies de sector van jullie opleiding of stage, zoals zorg, horeca, techniek of detailhandel.
2
Zoek online de cao van die sector. Kies twee afspraken die niet in de wet staan, zoals een toeslag of extra vrije dagen.
3
Schrijf op: voor wie is elke afspraak goed? En waarom zouden werkgevers en vakbonden die gemaakt hebben?
minute
second
In tweetallen
Opdracht: zoeken op 'cao' plus de naam van de sector werkt meestal. De websites van vakbonden en werkgeversorganisaties zetten de cao vaak online. Laat aan het eind twee duo's één afspraak noemen.
Hulp voor wie vastloopt: kijk in de inhoudsopgave van de cao naar hoofdstukken over loon, werktijden of verlof.
V R A A G
LES 2
Yusuf (17) loopt stage bij een garage. Wat mag hij van zijn leerbedrijf verwachten?
Een veilige werkplek en begeleiding
Een vast contract na zijn stage
Het volledige minimumloon
Zelf zijn werktijden kiezen
Antwoord: A. Een leerbedrijf moet zorgen voor een veilige werkplek en een praktijkopleider die de stagiair begeleidt. Een vast contract, loon of eigen werktijden zijn geen rechten van een stagiair in de bol.
T E R U G B L I K
LES 2
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Wet, cao en huisregels
De cao
Rechten en plichten
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Van ieder voor zich naar verzorgingsstaat
Een minimumloon, vakantiegeld, een uitkering als je ziek bent: dat was er vroeger allemaal niet. Volgende les ontdek je hoe de verzorgingsstaat is ontstaan, en wie daarvoor hebben gezorgd.
Je kan uitleggen wat een verzorgingsstaat is.
Je kan beschrijven wat vakbonden en politiek daaraan bijdroegen.
Volgende les: thema Individu en groep, les 3.
Image credit: LessonUp