Betekenis en functies (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over betekenis en functies van muziek voor vmbo: tekst en muziek, programmamuziek, dansmuziek, filmmuziek, achtergrondmuziek, handelswaar en het onderbouwen van een standpunt, met drie luisterfragmenten.

MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

BETEKENIS EN FUNCTIES

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/8. Image credit: Celsoazevedo / Wikimedia Commons, CC0

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een fragment horen welke functie en betekenis de muziek heeft en mijn mening onderbouwen met muzikale aspecten.

Waar hoor jij op een gewone dag muziek?

Verwachte woorden: winkel, film, feest, kerk, wekker, reclame, auto, sport, telefoon, school. Gebruik de woorden als opstap: muziek wordt overal voor iets gebruikt. Dat noemen we de functie van muziek. Vraag daarna: wat wil de muziek daar bij jou teweegbrengen? Dat is de betekenis.

Publiek luistert naar een symfonieconcert, San Francisco

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

BETEKENIS EN FUNCTIE

• De betekenis van muziek is wat de muziek uitdrukt of laat voelen.

• De functie is waarvoor de muziek gebruikt wordt, bijvoorbeeld om op te dansen.

• Bij een functie hoort vaak een betekenis: de twee horen bij elkaar.

• Soms is de betekenis alleen het spel met klank en stilte, zonder verhaal.

Syllabus MU/K/8: muziek in verband brengen met betekenissen en functies; er is een directe relatie tussen betekenissen en functies. In het centraal examen gaat het alleen om beluisterde muziek en om muzikale aspecten, niet om subjectieve of associatieve betekenissen (alleen GL/TL). Veelgemaakte fout: betekenis en functie door elkaar halen. Betekenis: wat de muziek uitdrukt. Functie: waarvoor je de muziek gebruikt. Image credit: Alex Riss / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

TEKST EN MUZIEK

• Bij een lied heeft de tekst vaak een betekenis. De muziek kan daar op drie manieren bij horen.

• De melodie en het ritme dragen de tekst neutraal: de muziek zegt zelf weinig.

• De muziek versterkt de sfeer van de tekst, bijvoorbeeld een droevige tekst met een trage melodie in mineur.

• De muziek heeft juist een andere sfeer dan de tekst, bijvoorbeeld vrolijke muziek bij een ernstige tekst.

• Voor de begeleiding geldt hetzelfde. Wat past, hangt af van de muziekstijl.

Syllabus MU/K/8 toelichting: melodie en ritme kunnen een neutrale drager van de tekst zijn, de sfeer, stemming of emoties van de tekst versterken of een andere sfeer hebben. Dit is sterk afhankelijk van de muziekstijl, en geldt ook voor de instrumentale begeleiding van vocale muziek. Veelgemaakte fout: denken dat muziek altijd de sfeer van de tekst volgt.

Edvard Grieg, schilderij van Hans Heyerdahl

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

MUZIEK ZONDER TEKST

• Instrumentale muziek kan verwijzen naar iets buiten de muziek.

• Bij programmamuziek vertelt de titel waar de muziek over gaat.

• Grieg maakte muziek bij de hal van de bergkoning, vol trollen. Luister maar.

• Een tempoaanduiding, zoals 'langzaam', zegt ook iets over de stemming.

Syllabus MU/K/8: instrumentale muziek met of zonder verwijzing naar een buitenmuzikale betekenis; titels verwijzen vaak naar een buitenmuzikaal gegeven, vooral bij 19e-eeuwse programmamuziek. Tempoaanduidingen in klassieke muziek geven ook de stemming aan. Veelgemaakte fout: denken dat alle instrumentale muziek een verhaal vertelt. Soms is er geen verwijzing en gaat het alleen om klank en stilte. Image credit: Hans Heyerdahl / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Video: Grieg: In de hal van de bergkoning uit Peer Gynt, Iceland Symphony Orchestra (kanaal: Iceland Symphony Orchestra). Wat hoor je? Het stuk begint zacht en sluipend en wordt langzaam steeds sterker. Dat past bij de titel, waarin trollen in de hal van de bergkoning dichterbij komen. De muziek illustreert met muzikale middelen een buitenmuzikaal gegeven. Dat is programmamuziek.

Een droevig lied heeft een trage melodie in mineur. Wat doet de muziek?

A

De muziek heeft een andere sfeer dan de tekst

B

De muziek draagt de tekst alleen neutraal

C

De muziek heeft geen enkele betekenis

D

De muziek versterkt de sfeer van de tekst

Goed: trage mineurmuziek bij een droevige tekst versterkt de sfeer. Wie 'andere sfeer' kiest, vergeet dat melodie en tekst hier dezelfde kant op gaan.

Vul in

De titel van programmamuziek verwijst naar een verhaal of beeld buiten de muziek.

titel

programmamuziek

melodie

dansmuziek

Goed: titel en programmamuziek. Veelgemaakte fout: dansmuziek invullen. Dansmuziek heeft een functie (dansen), programmamuziek heeft een buitenmuzikaal onderwerp.

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

FUNCTIES VAN MUZIEK (1)

• Dansmuziek is gemaakt om op te dansen.

• Filmmuziek past bij de beelden en de inhoud van een film.

• Achtergrondmuziek klinkt zachtjes mee, bijvoorbeeld in een winkel.

• Religieuze muziek hoort bij een geloof, zoals kerkmuziek. Muziek zonder geloof is wereldlijke muziek.

• Muziek als handelswaar is gemaakt om te verkopen, zoals een hit.

Syllabus MU/K/8: functies van muziek zijn onder andere dansmuziek, filmmuziek, achtergrondmuziek, religieuze muziek, wereldlijke muziek, muziek en arbeid, muziek en concert, muziek als handelswaar, decoratie, ontspanning, illustratie en therapie. Veelgemaakte fout: denken dat een nummer maar één functie kan hebben. Een nummer kan meerdere functies hebben, maar in het examen is steeds één antwoord het best te onderbouwen met wat je hoort.

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

FUNCTIES VAN MUZIEK (2)

• Muziek en arbeid: muziek helpt mensen om samen te werken op een ritme.

• Muziek en concert: je luistert in een zaal naar een optreden.

• Muziek als decoratie: de muziek maakt een plek of moment mooier.

• Muziek als ontspanning: je luistert om tot rust te komen. Muziek als therapie helpt je beter te voelen.

• Muziek als illustratie: de muziek maakt een beeld of verhaal duidelijker.

Aanvulling op de vorige dia met de overige functies uit de syllabus MU/K/8. Therapie en ontspanning liggen dicht bij elkaar: bij therapie is de muziek ingezet om iemand te helpen, bij ontspanning kiest iemand er zelf voor. Illustratie komt vooral voor bij beeld, zoals bij een filmbeeld of een videoclip.

Een dansvloer met discobol en lichten in een club in München, 1997

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

DANSMUZIEK

• Dansmuziek heeft sterke ritmische accenten: je voelt precies waar de tel valt.

• Dansmuziek heeft een duidelijke vormstructuur: de delen komen na elkaar en herhalen.

• Zo weet de danser wanneer er iets verandert.

• Luister naar de beat van dit nummer.

Syllabus MU/K/8: kenmerken van dansmuziek zijn sterke ritmische accenten en een duidelijke vormstructuur. Vormstructuur: delen die herkenbaar na elkaar komen en herhaald worden (bijvoorbeeld couplet en refrein). Veelgemaakte fout: denken dat dansmuziek altijd snel is. Het gaat om de duidelijke accenten, niet om het tempo. Image credit: David Weber / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: ABBA: Dancing Queen, 1976 (kanaal: ABBA). Wat hoor je? Een regelmatige, stevige beat met duidelijke accenten, waar je makkelijk op mee kunt bewegen. Het ritme staat voorop. Dat is een kenmerk van dansmuziek.

Een zorginstelling gebruikt muziek om patiënten te helpen herstellen. Welke functie is dit?

A

Muziek als handelswaar

B

Muziek als therapie

C

Muziek en arbeid

D

Muziek als decoratie

Goed: therapie, de muziek is ingezet om iemand te helpen. Wie decoratie kiest, denkt aan het mooier maken van een plek.

In een winkel klinkt zachte muziek die je nauwelijks opmerkt. Welke functie is dit?

A

Dansmuziek

B

Muziek en concert

C

Achtergrondmuziek

D

Filmmuziek

Goed: achtergrondmuziek, de muziek klinkt mee maar je luistert er niet naar. Wie muziek en concert kiest, vergeet dat je bij een concert juist wel aandachtig luistert.

Een dirigent neemt met een orkest de muziek voor een film op

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

FILMMUZIEK

• Filmmuziek hoort bij wat er in de film gebeurt.

• De muziek kan een scène spannend, vrolijk of ontroerend maken.

• Ook bij dans en toneel past de muziek bij de inhoud.

• Luister: wat voor scène zou hier bij horen?

Syllabus MU/K/8: bij filmmuziek is er op een of andere manier een verband tussen de inhoud van de film en de muziek, evenals bij dansvoorstellingen en toneel. Veelgemaakte fout: denken dat filmmuziek los staat van de film. De muziek is gemaakt voor de beelden. Image credit: Kaveh Mirhoseini / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: John Williams en Wiener Philharmoniker: Main Title uit Star Wars (kanaal: Deutsche Grammophon - DG and John Williams). Wat hoor je? Een luide, stoere fanfare van koperblazers met een groot orkest. De muziek klinkt groots en heldhaftig. Zo'n opening past bij een groot avontuur op het scherm.

Een gang in een supermarkt in Quebec

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

ACHTERGRONDMUZIEK EN HANDELSWAAR

• Achtergrondmuziek verandert weinig in dynamiek en heeft een matig tempo.

• Bij achtergrondmuziek staat geen zangpartij op de voorgrond.

• Muziek als handelswaar heeft een meezingbaar refrein en een makkelijke, herkenbare melodie.

Syllabus MU/K/8: achtergrondmuziek heeft weinig verandering in dynamiek, een matig tempo en geen op de voorgrond dringende zangpartijen. Muziek als handelswaar (commerciële functie) heeft een meezingbaar refrein en een makkelijke, herkenbare melodie. Veelgemaakte fout: de kenmerken van beide functies door elkaar halen. Image credit: Wilfredor / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

JOUW STANDPUNT ONDERBOUWEN

• Een standpunt is wat jij vindt, met redenen erbij.

• 1. Beschrijf je eigen beleving: wat voel of zie je als je luistert?

• 2. Kies muzikale aspecten als argumenten, zoals tempo, dynamiek, ritme of melodie.

• 3. Lees de mening van anderen, bijvoorbeeld een recensie, een interview of de inlaycard van een cd.

• 4. Bepaal dan je eigen standpunt.

Syllabus MU/K/8: de eigen muzikale beleving verwoorden en bij het bepalen van een eigen standpunt de meningen van anderen betrekken; in de argumentatie verwijzen naar muzikale aspecten en/of functies en betekenissen van muziek. Voorbeelden van mening van anderen: tekst (beeld en/of woord), afbeelding, recensie, inlaycard van een cd, interview. Veelgemaakte fout: alleen schrijven 'ik vind het mooi' zonder muzikaal argument.

Vul in

Je standpunt onderbouw je met argumenten, bijvoorbeeld over het tempo of het ritme.

standpunt

argumenten

functie

beleving

Goed: standpunt en argumenten. Wie 'functie' kiest, haalt het standpunt door elkaar met de functie van de muziek.

Wat vond je het lastigst?

1

Tekst en muziek

2

De functies onthouden

3

Kenmerken bij een functie

4

Een standpunt onderbouwen

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Welke functie heeft jouw favoriete nummer?

Goed: elke functie uit de uitleg, met een reden. Vraag door: welk kenmerk hoor je dan in het nummer? Een nummer kan meer functies hebben, zoals dansmuziek en handelswaar tegelijk.

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

BEGRIPPEN (1/2)

• betekenis: wat de muziek uitdrukt of laat voelen

• functie: waarvoor de muziek gebruikt wordt

• programmamuziek: instrumentale muziek met een titel die naar een verhaal of beeld verwijst

• dansmuziek: muziek om op te dansen, met sterke ritmische accenten

• filmmuziek: muziek die past bij de beelden en de inhoud van een film

♪ MUZIEK EN MAATSCHAPPIJ

BEGRIPPEN (2/2)

• achtergrondmuziek: zachte muziek die meeklinkt, met weinig verandering in dynamiek

• religieuze muziek: muziek die bij een geloof hoort, zoals kerkmuziek

• muziek als handelswaar: muziek om te verkopen, met een meezingbaar refrein

• standpunt: jouw mening, met argumenten erbij

• recensie: een tekst met een mening over muziek, bijvoorbeeld in een krant