W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Ik of wij?
Je wilt je eigen geld, je eigen rooster en je eigen keuzes. Maar zonder anderen red je het niet. Wanneer kies je voor jezelf, en wanneer voor de groep?
Les 1 · Individu en groep
W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Ik of wij?
Je wilt je eigen geld, je eigen rooster en je eigen keuzes. Maar zonder anderen red je het niet. Wanneer kies je voor jezelf, en wanneer voor de groep?
Les 1 · Individu en groep
Over deze les: les 1 van het thema Individu en groep, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten verkennen de spanning tussen wat goed is voor jezelf en wat goed is voor de groep, met voorbeelden uit het team, het huishouden, belasting en de zorgverzekering.
Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les vooral onder de sociaal-maatschappelijke dimensie (samenleven en bijdragen aan de gemeenschap), met een uitstap naar de economische dimensie via belasting en zorgverzekering. In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Individu en groep, eis 1) gaat het om de spanning tussen individuele en collectieve belangen. Image credit: Shixart1985, CC BY 2.0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 1
Na deze les:
1
Je kan het verschil uitleggen tussen een individueel en een collectief belang.
2
Je kan met een voorbeeld uitleggen waarom we samen betalen voor dingen als wegen, scholen en zorg.
3
Je kan uitleggen wat solidariteit is, met de zorgverzekering als voorbeeld.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.
S T A R T V R A A G
LES 1
Je huisgenoten of gezinsleden laten de afwas steeds staan. Wat doe jij?
Ik doe het zelf, dan is het klaar
Ik laat mijn afwas ook staan
Ik spreek ze erop aan
Ik stel een schoonmaakrooster voor
Startvraag: vraag na de uitslag twee studenten waarom ze dit kiezen. Wie heeft er voordeel van jouw keuze: jijzelf of het hele huis? Zo komt de spanning tussen ik en wij meteen uit hun eigen leven.
Studenten die nog thuis wonen, denken aan hun gezin. Wie op kamers woont, heeft vaak een sterk voorbeeld.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 1
Wat wil ik, en wat willen wij?
Een individueel belang is wat goed is voor jou: vrij op zaterdag, meer geld, je eigen keuze.
Een collectief belang is wat goed is voor de hele groep: een team dat draait, een veilige straat, zorg voor iedereen.
Vaak botsen die twee. Jij wilt vrij met oud en nieuw, maar de zaak moet open. Iemand moet werken.
Uitleg: een collectief belang is niet altijd het belang van de meerderheid. Het gaat om wat de groep als geheel nodig heeft om te blijven werken.
Vraag: noem een groep waar jij bij hoort. Wat heeft die groep van jou nodig?
V R A A G
LES 1
Mehmet werkt bij een supermarkt. Welke wens dient vooral het belang van het hele team?
Zelf kiezen wanneer hij pauze neemt
Alleen werken in de ochtend
Een eerlijke verdeling van de zaterdagen
Meer uren maken voor meer loon
Antwoord: C. Een eerlijke verdeling van de zaterdagen is goed voor iedereen in het team, ook voor wie zelf weinig zaterdagen wil werken. De andere wensen zijn vooral goed voor Mehmet zelf.
Vraag door: mag Mehmet zijn eigen wensen dan niet meer noemen? Natuurlijk wel. Het gaat om de balans.
K E R N B E G R I P
LES 1
Solidariteit
Je staat voor elkaar in, ook als je er zelf niet meteen iets aan hebt. Wie gezond is, betaalt mee aan de zorg voor wie ziek is. Wie werkt, betaalt mee aan de uitkering van wie geen werk heeft. Vandaag help jij, morgen helpen anderen jou.
Kernbegrip: solidariteit kan vrijwillig zijn, zoals een collega die je dienst overneemt. Het kan ook geregeld zijn door de overheid, zoals bij belasting en verzekeringen. In beide gevallen deel je risico's met anderen.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 1
Samen betalen: twee voorbeelden
Belasting
Van je loon gaat belasting af. In de prijs van je boodschappen zit ook belasting: de btw.
Van dat geld betaalt de overheid wat we samen gebruiken: wegen, scholen, politie en dijken.
Zorgverzekering
Iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering hebben. Vanaf 18 jaar betaal je zelf premie.
Een verzekeraar moet iedereen accepteren voor de basisverzekering. Ziek of gezond, je betaalt dezelfde premie voor dezelfde polis.
Uitleg: kinderen tot 18 jaar zijn gratis meeverzekerd. Wie een laag inkomen heeft, kan zorgtoeslag krijgen. Dat is ook een vorm van solidariteit.
Vraag: wie betaalt al zelf zorgpremie? Weet je hoeveel? Laat studenten het vergelijken, zonder dat iemand bedragen hoeft te noemen.
Hulpzin voor wie vastloopt: belasting is meebetalen aan wat iedereen gebruikt, de zorgpremie is meebetalen aan zorg voor wie het nodig heeft.
V R A A G
LES 1
Esra (19) is gezond en gaat bijna nooit naar de dokter. Toch moet ze een basisverzekering hebben. Waarom is dat?
Zo is er genoeg geld voor de zorg van iedereen
Zo krijgt ze korting bij de huisarts
Zo betaalt ze later minder belasting
Zo heeft ze recht op studiefinanciering
Antwoord: A. Als alleen zieke mensen zich zouden verzekeren, zou de premie onbetaalbaar worden. Doordat iedereen meebetaalt, worden de kosten gedeeld. En Esra is zelf ook verzekerd als ze onverwacht ziek wordt of een ongeluk krijgt.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 1
Meeliften
Bij een groepsopdracht doet één student weinig, maar krijgt hetzelfde cijfer. Dat heet meeliften.
Hoe meer mensen meeliften, hoe zwaarder het wordt voor de rest.
Daarom maken groepen afspraken. Een samenleving doet dat ook, bijvoorbeeld met de plicht om belasting te betalen.
Uitleg: meeliften is aantrekkelijk voor de meelifter, maar als iedereen het doet, valt de groep uit elkaar. Dat is de kern van de spanning tussen ik en wij.
Vraag: hoe voorkomen jullie meeliften bij groepsopdrachten? Denk aan taken verdelen, tussentijds laten zien wat je hebt gedaan of elkaar beoordelen.
K E R N B E G R I P
LES 1
Collectieve voorziening
Iets wat we samen regelen en betalen, omdat het voor één persoon te groot of te duur is. Denk aan dijken, straatverlichting, de brandweer en het riool. Iedereen heeft er profijt van, ook wie er zelf weinig aan bijdraagt.
Kernbegrip: laat studenten zelf nog een collectieve voorziening noemen die ze vandaag al hebben gebruikt. Bijvoorbeeld de fietsenstalling op het station, het fietspad of de bibliotheek.
J O U W A N T W O O R D
LES 1
Noem een situatie waarin jouw belang botst met dat van je team, je klas of je huis. Hoe zou je het oplossen?
Open vraag: goede antwoorden noemen een concrete situatie, wat de student zelf wil, wat de groep nodig heeft en een oplossing. Bijvoorbeeld: ik wil vrij op mijn verjaardag, maar het team is onderbezet; ik ruil met een collega en neem een andere dienst over.
Vervolgvraag: is jouw oplossing goed voor allebei, of geef je toe aan de groep?
S T E L L I N G
LES 1
Wie gezond leeft, zou minder zorgpremie moeten betalen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat na de uitslag iemand van eens en iemand van oneens één argument geven. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt.
Argumenten die vaak komen: eens, omdat je dan beloond wordt voor gezond gedrag. Oneens, omdat ziekte niet altijd je eigen schuld is, en omdat het moeilijk is om eerlijk te meten wie gezond leeft. Nu mag een verzekeraar voor de basisverzekering geen verschil maken.
O P D R A C H T
LES 1
Ik en wij in jouw groep
1
Kies een groep waar je bij hoort: je team op stage, je sportclub, je huis of je klas.
2
Schrijf twee dingen op die jij wilt (ik) en twee dingen die de groep nodig heeft (wij).
3
Zoek één punt waar ze botsen. Bedenk een afspraak waar jij en de groep allebei mee kunnen leven.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: loop rond en vraag bij stap 3 door: wie levert iets in bij jullie afspraak, en is dat eerlijk? Laat aan het eind twee duo's hun afspraak voorlezen.
Hulp voor wie vastloopt: denk aan roosters, schoonmaken, geld delen voor boodschappen of wie de opstelling bepaalt bij sport.
V R A A G
LES 1
Welke situatie is een voorbeeld van solidariteit?
Kofi ruilt een dienst, zodat hij naar een feest kan
Lisa vraagt meer uren, zodat ze kan sparen
Daan werkt over, omdat hij overuren betaald krijgt
Priya neemt de dienst over van een zieke collega
Antwoord: D. Priya helpt een collega die ziek is, ook al levert het haar zelf niets op. Bij A, B en C kiezen Kofi, Lisa en Daan vooral voor hun eigen belang. Daar is niets mis mee, maar het is geen solidariteit.
T E R U G B L I K
LES 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Individueel en collectief belang
Samen betalen
Solidariteit
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Regels die ons samen houden
Om ik en wij in balans te houden, maken we regels. Volgende les ontdek je welke regels er op je werk gelden: van de wet en de cao tot de huisregels van je stagebedrijf.
Je kan uitleggen wat een cao is.
Je kan rechten en plichten van een werknemer noemen.
Volgende les: thema Individu en groep, les 2.
Image credit: LessonUp