Woordraadstrategieën

• newEditor

Slim de betekenis vinden

Open met het idee dat je niet elk moeilijk woord meteen hoeft op te zoeken. Deze les laat zien hoe je betekenis kunt afleiden tijdens het lezen.

Lesdoel

Ik kan de 7 woordraadstrategieën gebruiken om de betekenis van moeilijke woorden in een tekst te vinden.

Welke hints kun je gebruiken om een moeilijk woord te begrijpen?

Gebruik de antwoorden als voorkennis: woorden als context, plaatje, voorbeeld, uitleg, titel, synoniem of woordenboek kunnen terugkomen.

Wat zijn woordraadstrategieën?

Woordraadstrategieën helpen je om een onbekend woord te begrijpen.

Je kijkt naar hints in en rond de tekst.

Zo kun je vaak de betekenis vinden zonder meteen een woordenboek te gebruiken.

Benadruk dat het om leesstrategieën gaat binnen het vak Nederlands: betekenis afleiden uit taal, zinsverband en context.

Waarom zijn ze handig?

• Je leest sneller verder

• Je begrijpt de tekst beter

• Je wordt zelfstandiger tijdens het lezen

Er zijn 7 strategieën

1. Zoek een definitie of omschrijving

2. Zoek een voorbeeld

3. Zoek een synoniem

4. Zoek een tegenstelling

5. Kijk naar bekende woorddelen

6. Kijk naar afbeelding, titel of context

7. Vraag hulp of gebruik een woordenboek

Noem dat strategie 7 pas volgt als de andere mogelijkheden niet genoeg opleveren.

Niet gokken, maar onderbouwen

Een goede woordraad betekent:

• je gebruikt een hint uit de tekst

• je legt uit waarom je dat denkt

• je controleert of de betekenis past in de zin

Laat leerlingen merken dat woordraad meer is dan raden; het is redeneren met tekstbewijs.

Zoek een definitie of omschrijving

Soms legt de schrijver een moeilijk woord meteen uit.

Let goed op de zelfde zin of de zin erna. De betekenis staat dan vaak al bijna klaar.

Signalen van een uitleg

Let op:

• haakjes `( )`

• streepjes `– –`

• komma's

Deze tekens kunnen een uitleg aankondigen.

Je kunt mondeling extra voorbeelden geven van appositie: een woordgroep die een begrip toelicht.

Voorbeeld: flora

De flora – alle planten in een bepaald gebied – werd grondig onderzocht.

Het woord flora staat direct naast de uitleg.

Dus: flora = alle planten in een gebied.

Zo pak je deze strategie aan

• Zoek het moeilijke woord

• Lees de zin opnieuw langzaam

• Kijk of de schrijver het woord uitlegt

• Controleer of die uitleg past in de tekst

Welk leesteken kan een uitleg van een moeilijk woord aankondigen?

A

haakjes

B

vraagteken

C

dubbele punt

D

uitroepteken

Sluit aan op de slides over definitie/omschrijving. Haakjes, streepjes en komma's zijn genoemd als signalen van uitleg.

Uitleg in de tekst herkennen

Soms staat de betekenis van een moeilijk woord al in de tekst. Je leest dan de zelfde zin of de zin erna extra goed. Leestekens zoals streepjes kunnen een uitleg aankondigen.

zelfde zin

zin erna

streepjes

titel

laatste alinea

voorbeeld

vraagtekens

Controleer of leerlingen de kern van strategie 1 herkennen: dichtbij het moeilijke woord zoeken naar een omschrijving.

Zoek een voorbeeld

Soms geeft de schrijver geen directe uitleg, maar noemt hij voorbeelden.

Met die voorbeelden kun je afleiden wat het moeilijke woord betekent.

Signaalwoorden bij voorbeelden

Let op woorden zoals:

• zoals

• bijvoorbeeld

• denk aan

Daarna komen vaak voorbeelden die het woord verduidelijken.

Voorbeeld: reptielen

In het bos zagen we diverse reptielen, zoals slangen en hagedissen.

Slangen en hagedissen zijn voorbeelden.

Dus: reptielen is de groep waar die dieren bij horen.

Je hoeft hier geen biologische verdieping te geven; het gaat alleen om het taalspoor 'zoals'.

Wat leer je van voorbeelden?

Voorbeelden laten zien:

• bij welke groep iets hoort

• hoe iets eruitziet of werkt

• welke betekenis ongeveer past

Je bouwt de betekenis op vanuit concrete gevallen.

Welk signaalwoord past het best bij een voorbeeld?

A

echter

B

zoals

C

maar

D

juist niet

De foute opties komen uit de strategie over tegenstellingen.

Hoe weet je hier wat reptielen betekent?

Verwacht elementen als: slangen en hagedissen zijn voorbeelden; reptielen is de groep waar die dieren bij horen; betekenis afleiden via voorbeelden.

Zoek een synoniem

Een synoniem is een woord met ongeveer dezelfde betekenis.

Soms gebruikt een schrijver verderop een makkelijker woord dat helpt om het moeilijke woord te begrijpen.

Woorden die dicht bij elkaar liggen

Let op woorden in dezelfde zin of vlak erna.

Een moeilijk woord en een bekender woord kunnen samen voorkomen. Dan geeft het bekende woord een belangrijke hint.

Voorbeeld: grimmig

De man was erg grimmig; zijn boze blik joeg iedereen schrik aan.

Het woord boze helpt hier.

Dus: grimmig betekent ongeveer boos of dreigend.

Leg uit dat synoniemen niet altijd exact hetzelfde betekenen; 'ongeveer dezelfde betekenis' is hier belangrijk.

Waarom werkt een synoniem?

Een schrijver wil vaak duidelijk zijn.

Daarom zegt hij hetzelfde soms op twee manieren:

• eerst moeilijker

• daarna eenvoudiger of bekender

Welk woord helpt om de betekenis van grimmig te begrijpen?

A

blik

B

schrik

C

boze

D

iedereen

Toetst of leerlingen het synoniem als hint herkennen, niet zomaar een opvallend woord uit de zin kiezen.

Synoniem als hint

Een schrijver gebruikt soms eerst een moeilijker woord en daarna een bekender woord. Dat tweede woord kan een synoniem zijn en helpt je de betekenis te begrijpen.

moeilijker

bekender

synoniem

tegenstelling

voorbeeld

langste

vreemder

Laat leerlingen het mechanisme achter strategie 3 verwoorden via vaste leswoorden.

Zoek een tegenstelling

Soms begrijp je een woord juist door het tegenovergestelde in de tekst.

Zo'n tegenstelling heet ook wel een antoniem.

Signaalwoorden bij tegenstelling

Let op woorden zoals:

• maar

• echter

• in tegenstelling tot

• juist niet

Die woorden wijzen vaak op een verschil.

Voorbeeld: reusachtig

In plaats van een reusachtige hond, kochten ze een dwergkeeshondje.

Een dwerg-hondje is klein.

Dus: reusachtig betekent heel groot.

Tegenstellingen geven richting

Als je het tegenovergestelde kent, kom je al dicht bij de betekenis.

Je hoeft het woord dan niet precies te kennen om de zin toch goed te begrijpen.

Wat kun je afleiden uit dwergkeeshondje bij reusachtig?

A

heel klein

B

heel groot

C

heel boos

D

heel breekbaar

De afleiders komen uit andere strategievoorbeelden uit de les.

Welke hint vind jij het duidelijkst tot nu toe?

1

uitleg

2

voorbeeld

3

synoniem

4

tegenstelling

Kijk naar bekende woorddelen

Sommige lange woorden kun je ontleden.

Je splitst het woord in stukjes die je al kent, zoals een voorvoegsel, een basiswoord en een achtervoegsel.

Welke woorddelen helpen?

Let bijvoorbeeld op:

• voorvoegsels: on-, her-

• basiswoorden: breek

• achtervoegsels: -loos, -baar

• samenstellingen van twee woorden

Houd het functioneel: geen volledige taalkundeles, alleen genoeg om woordbetekenis af te leiden.

Voorbeeld: onbreekbaar

Het scherm is onbreekbaar.

• on- = niet

• breek = breken

• -baar = het kan

Dus: onbreekbaar = niet te breken.

Ontleden stap voor stap

bekende woorddelen → deelbetekenissen → betekenis van het hele woord

Deze strategie werkt vooral goed bij lange woorden en samenstellingen.

Benadruk dat niet elk woord netjes uit elkaar te halen is; het is een hulpmiddel, geen vaste regel.

Welk woorddeel in onbreekbaar betekent niet?

A

-baar

B

breek

C

on-

D

onb

Checkt of leerlingen woorddelen functioneel kunnen herkennen.

Woord ontleden

Bij lange woorden kun je het woord ontleden. Je kijkt naar een voorvoegsel, een basiswoord en een achtervoegsel om de betekenis te vinden.

ontleden

voorvoegsel

achtervoegsel

voorbeeld

tegenstelling

plaatje

signaalwoord

Sluit direct aan op de uitleg over on-, basiswoord en -baar.

Kijk naar titel, afbeelding of context

Soms staat de betekenis niet in één zin, maar in de hele tekst.

Dan helpen de titel, de afbeelding en het onderwerp van de alinea.

Wat bedoelen we met context?

Context is alles wat eromheen staat:

• waar de tekst over gaat

• welke sfeer je merkt

• welke andere woorden erbij passen

Voorbeeld: inferno

Titel: Ramp in de haven

Afbeelding: een brandend schip

Dan kun je afleiden dat inferno iets met een grote brand of vuurzee te maken heeft.

Laat zien dat verschillende hints samen sterker zijn dan één losse hint.

Van losse hint naar betekenis

titel + afbeelding + onderwerp van de tekst → logische betekenis

Je gebruikt dus niet alleen één woord, maar het grotere geheel.

Welke combinatie helpt bij inferno het meest?

A

titel en afbeelding

B

synoniem en komma

C

voorbeeld en haakjes

D

voorvoegsel en achtervoegsel

Toetst of leerlingen begrijpen dat hier meerdere contextsignalen samen werken.

Wat hoort allemaal bij context?

Verwacht elementen als: je kijkt naar het onderwerp van de tekst, de sfeer, woorden eromheen, de titel en eventueel de afbeelding.

Vraag hulp of gebruik een woordenboek

Soms kom je er met de andere strategieën niet uit.

Dan mag je hulp gebruiken: een woordenboek, internet, de docent of een klasgenoot.

Deze strategie komt als laatste

Gebruik deze stap pas nadat je eerst hebt gekeken naar:

• uitleg in de tekst

• voorbeelden

• synoniemen of tegenstellingen

• woorddelen en context

Benadruk de volgorde: eerst zelfstandig betekenis afleiden, daarna pas opzoeken of vragen.

Waarom niet meteen opzoeken?

Als je alles direct opzoekt:

• onderbreek je het lezen

• mis je oefening in afleiden

• word je minder zelfstandig

Slim afsluiten

Kom je er echt niet uit?

Dan is hulp vragen of opzoeken een goede laatste stap.

Zo begrijp je de tekst toch verder.

Wanneer gebruik je een woordenboek het best?

A

als eerste stap

B

na de titel

C

als laatste stap

D

voor elk woord

Belangrijk misverstand: leerlingen grijpen vaak te snel naar opzoeken. Hier moet duidelijk worden dat strategie 7 de laatste stap is.

Waarom zoek je niet alles meteen op?

Verwacht elementen als: lezen wordt onderbroken, je oefent minder met afleiden, je wordt minder zelfstandig.

Welke strategie ga jij straks het meest gebruiken?

Laat leerlingen één concrete strategie of inzicht noemen, bijvoorbeeld voorbeelden, synoniemen, context of woorddelen.

Wat hielp jou vandaag het best om dit te begrijpen?

Mogelijke antwoorden: voorbeeldzinnen, signaalwoorden, ontleden, de voorbeelden flora/reptielen/grimmig/inferno.

Welke strategie vind jij nog lastig?

Gebruik dit om te zien waar nog herhaling nodig is: verschil tussen synoniem en tegenstelling, context gebruiken, of wanneer je opzoekt.

Begrippenlijst

woordraadstrategie - manier om de betekenis van een moeilijk woord te vinden

definitie - korte uitleg van wat een woord betekent

omschrijving - beschrijving van de betekenis van een woord

synoniem - woord met ongeveer dezelfde betekenis

tegenstelling - woord of idee met de tegenovergestelde betekenis

antoniem - een tegenstelling in woordvorm

context - alles wat in de tekst om het woord heen staat

Begrippenlijst

signaalwoord - woord dat een voorbeeld, uitleg of tegenstelling aankondigt

voorvoegsel - stukje dat voor een woord staat, zoals on-

achtervoegsel - stukje dat achter een woord staat, zoals -baar

ontleden - een woord opdelen in betekenisvolle stukken

samenstelling - nieuw woord dat uit twee woorden is gevormd

woordenboek - boek of site waarin woorden en betekenissen staan