L E S 3
De held Herakles
Tekst 3C
Herakles doodt de leeuw
Geen pijl kan de leeuw verwonden. Toch komt Herakles terug met de leeuw. Hoe?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 3
De held Herakles
Tekst 3C
Herakles doodt de leeuw
Geen pijl kan de leeuw verwonden. Toch komt Herakles terug met de leeuw. Hoe?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 3 De held Herakles, tekst 3C Herakles doodt de leeuw. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Daderot, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3C Herakles doodt de leeuw
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Herakles de leeuw van Nemea verslaat.
2
Je kunt aan de uitgang van de persoonsvorm zien of het onderwerp enkelvoud of meervoud is.
3
Je kunt korte Griekse zinnen met een onderwerp in het meervoud vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een bange koning
Herakles komt terug in Mycene met de dode leeuw op zijn schouders. Wat doet koning Eurystheus volgens het verhaal?
Hij geeft een groot feest voor Herakles
Hij verstopt zich in een groot vat
Hij laat Herakles meteen vrij
Hij eist de huid van de leeuw op
Startvraag: volgens Apollodoros (Bibliotheke 2.5.1) schrikt Eurystheus zo van Herakles dat hij hem de stad niet meer in laat en een bronzen vat in de grond laat maken om zich in te verstoppen. Een feest of vrijlating past niet bij een koning die Herakles haat (tekst 3A). De leeuwenhuid draagt Herakles zelf. Op de foto: halsamfora van de Euphiletos-schilder (Chazen Museum of Art): Herakles worstelt met de leeuw, Athena en zijn neef Iolaos kijken toe. Image credit: Daderot, CC0, Wikimedia Commons
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Een bijzonder hert en een everzwijn
Na de leeuw volgen meer dieren. Het hert van Keryneia heeft een gouden gewei en is heilig voor Artemis. Herakles mag het niet doden. Een jaar lang jaagt hij erachteraan, dan vangt hij het levend.
Ook het everzwijn van de Erymanthos moet levend naar Mycene. Herakles jaagt het de diepe sneeuw in tot het uitgeput is.
Achtergrond: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.3 (het hert) en 2.5.4 (het everzwijn). Het hert is een hinde met een gouden gewei, heilig voor Artemis; daarom doodt Herakles het niet. De vaas (Staatliche Antikensammlungen, München) toont Herakles met het everzwijn op zijn schouder; Eurystheus zit van angst in zijn grote vat, met alleen zijn hoofd en armen erboven. Doorvraag: waarom zou Eurystheus willen dat Herakles de dieren levend brengt? Image credit: Manner of the Antimenes Painter or the Group of Bologna 16, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3C Woorden
Grieks
betekenis
ἔχει
(hij, zij) heeft
βλέπει
(hij, zij) kijkt, ziet
θαυμάζει
(hij, zij) bewondert
λαμβάνει
(hij, zij) neemt, grijpt
μένει
(hij, zij) blijft, wacht
Grieks
betekenis
ὁ φόβος
angst
ἡ εἴσοδος
ingang
τὸ σπήλαιον
grot
ἔξω
buiten
Leerwoorden tekst 3C. Ἡ εἴσοδος is vrouwelijk, al eindigt het op -ος: het lidwoord ἡ laat dat zien (tekst 3B). Τὸ σπήλαιον kenden de leerlingen al als aantekening uit 3B; nu leren ze het. Laat leerlingen bij elk werkwoord ook de meervoudsvorm maken: ἔχουσι(ν), βλέπουσι(ν). Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3C Herakles doodt de leeuw (1)
De leeuw is de grot in gevlucht. Herakles bedenkt een plan.
1
Τὸ σπήλαιον δύο εἰσόδους ἔχει.
Ὁ Ἡρακλῆς τὴν μίαν εἴσοδον φράττει.
Ὁ δὲ ἥρως εἰς τὸ σπήλαιον βαδίζει.
Ἐκεῖ τὸν λέοντα ἄγχει καὶ ἀποκτείνει.
5
Τὸν νεκρὸν λέοντα εἰς Μυκήνας φέρει.
δύο twee
τὴν μίαν de ene
φράττει verspert
ἄγχει wurgt
νεκρός dood
εἰς Μυκήνας naar Mycene
Vertaling regel 1-5: De grot heeft twee ingangen. Herakles verspert de ene ingang. De held gaat de grot in. Daar wurgt hij de leeuw en doodt hem. Hij brengt de dode leeuw naar Mycene.
Tip: in regel 4 en 5 staat geen onderwerp. Laat leerlingen aan de uitgang -ει zien dat het onderwerp één persoon is (hij, Herakles). Bij Apollodoros slaat Herakles in de grot zijn arm om de nek van het dier en houdt hij vast tot de leeuw stikt. Δύο kennen de leerlingen uit les 2. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3C Herakles doodt de leeuw (2)
Ἐκεῖ οἱ ἄνθρωποι τὸν λέοντα βλέπουσιν.
Τὸν δὲ ἥρωα θαυμάζουσιν.
Ὁ δὲ Εὐρυσθεὺς οὐ θαυμάζει·
ὁ γὰρ φόβος τὸν Εὐρυσθέα λαμβάνει.
10
Ὁ Εὐρυσθεὺς εἰς πίθον φεύγει καὶ λέγει·
«Ὁ Ἡρακλῆς ἔξω μένει.»
βλέπουσιν (zij) zien
θαυμάζουσιν (zij) bewonderen
ὁ πίθος (bronzen) voorraadvat
Vertaling regel 6-11: Daar zien de mensen de leeuw. En ze bewonderen de held. Maar Eurystheus bewondert (hem) niet: want de angst grijpt Eurystheus (hij wordt bang). Eurystheus vlucht in een voorraadvat en zegt: 'Herakles blijft buiten.'
Tip: zet θαυμάζουσιν (regel 7) en θαυμάζει (regel 8) naast elkaar op het bord: dezelfde stam, een andere uitgang, een ander onderwerp. In regel 9 staat γάρ op de tweede plaats, na het lidwoord. Bij Apollodoros verbiedt Eurystheus Herakles voortaan de stad in te komen: hij moet zijn buit voor de poort laten zien. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wie is het onderwerp van θαυμάζουσιν in deze zin?
Τὸν δὲ ἥρωα θαυμάζουσιν.
de mensen
de held
Eurystheus
de leeuw
Antwoord A: de uitgang -ουσιν laat zien dat het onderwerp meervoud is; uit regel 6 weet je dat het om οἱ ἄνθρωποι gaat. Wie de held kiest, ziet het eerste woord als onderwerp, maar τὸν ἥρωα is accusativus. Eurystheus en de leeuw zijn enkelvoud: dan zou er θαυμάζει staan. Doorvraag: hoe vertaal je de zin als er θαυμάζει had gestaan? (hij of zij bewondert de held)
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
P E R S O O N S V O R M : E N K E L V O U D E N M E E R V O U D
Aan de uitgang van de persoonsvorm zie je hoeveel personen iets doen.
λέγει: één persoon of ding (hij, zij, het)
λέγουσι(ν): meer personen of dingen (zij)
Staat er geen onderwerp, dan zit het in de uitgang: φεύγουσιν = zij vluchten.
De ν staat er vaak voor een klinker of aan het eind van de zin.
enkelvoud
meervoud
zeggen
λέγει
λέγουσι(ν)
dragen
φέρει
φέρουσι(ν)
vluchten
φεύγει
φεύγουσι(ν)
hebben
ἔχει
ἔχουσι(ν)
zijn
ἐστί(ν)
εἰσί(ν)
O N T H O U D
Ἐστί(ν) en εἰσί(ν) zijn onregelmatig: ἐστί(ν) = hij, zij, het is; εἰσί(ν) = zij zijn.
Grammatica: in les 3 alleen de derde persoon enkelvoud en meervoud; de andere personen volgen in les 4 (tekst 4B). Wijs op de ν aan het eind (ν ephelkystikon): die staat voor een klinker en aan het eind van een zin, maar mag ook vaker. Εἰσί(ν) is net als ἐστί(ν) enclitisch. Doorvraag: welk Nederlands woord verandert ook als het onderwerp meervoud wordt? (de persoonsvorm: hij vlucht, zij vluchten) Image credit: LessonUp
Kies de goede vorm van het werkwoord.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
K E N N I S
2
Ὁ ἥρως τὸν λέοντα ἄγχει.
Οἱ ἄνθρωποι τὸν ἥρωα θαυμάζουσιν.
Ὁ Εὐρυσθεὺς εἰς πίθον φεύγει.
Antwoord: ἄγχει, θαυμάζουσιν, φεύγει. Vertaling: de held wurgt de leeuw; de mensen bewonderen de held; Eurystheus vlucht in een vat. Wie in zin 2 θαυμάζει kiest, kijkt naar ἥρωα in plaats van naar het onderwerp οἱ ἄνθρωποι: vraag dan welk woord in de nominativus staat.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: de slaven dragen de knots?
Ὁ δοῦλος τὸ ῥόπαλον φέρει.
Οἱ δοῦλοι τὸ ῥόπαλον φέρει.
Τοὺς δούλους τὸ ῥόπαλον φέρει.
Οἱ δοῦλοι τὸ ῥόπαλον φέρουσιν.
Antwoord D: οἱ δοῦλοι is nominativus meervoud en φέρουσιν past daarbij. A betekent: de slaaf draagt de knots (enkelvoud). B heeft een onderwerp in het meervoud met een persoonsvorm in het enkelvoud. C betekent: de knots draagt de slaven, want τοὺς δούλους is accusativus. Doorvraag: verander zin A zo dat er twee slaven of meer zijn.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ ἄνθρωποι τὸν λέοντα βλέπουσι καὶ φεύγουσιν.
Vertaling: de mensen zien de leeuw en vluchten. Beide werkwoorden hebben -ουσι(ν), dus hetzelfde onderwerp in het meervoud. Βλέπουσι staat hier zonder ν omdat er een medeklinker volgt.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Ἡρακλῆς ἔξω μένει, οἱ δὲ ἄνθρωποι τὸν λέοντα θαυμάζουσιν.
Vertaling: Herakles blijft buiten, maar de mensen bewonderen de leeuw (staan versteld van de leeuw). Ὁ Ἡρακλῆς past bij μένει, οἱ ἄνθρωποι bij θαυμάζουσιν. Extra voor snelle leerlingen: maak van de hele zin enkelvoud met ὁ ἄνθρωπος. (Ὁ Ἡρακλῆς ἔξω μένει, ὁ δὲ ἄνθρωπος τὸν λέοντα θαυμάζει.)
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
In deze Nederlandse woorden zit een woord uit tekst 3C.
ὁ φόβος
angst
fobie, claustrofobie
νεκρός
dood
necropolis, necrologie
τὸ σπήλαιον
grot
speleologie, speleoloog
Grieks in het Nederlands: claustrofobie is angst voor kleine, afgesloten ruimtes (Latijn claustrum = afgesloten ruimte). Eurystheus in zijn vat had daar kennelijk geen last van. Een necropolis is een 'dodenstad', een grote begraafplaats; een necrologie is een stuk over iemand die net is overleden. Een speleoloog onderzoekt grotten. Doorvraag: welke fobieën ken je nog? (arachnofobie, angst voor spinnen) Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
6
Eurystheus verstopt zich in een vat voor een dode leeuw. Wie is in dit verhaal de echte held? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Herakles is sterk en slim (hij verspert een ingang), maar hij is ook een slaaf; Eurystheus heeft de macht, maar is bang; Molorchos uit tekst 3B is ook een soort held door zijn gastvrijheid. Doorvraag: moet een held altijd sterk zijn?
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De leeuw van Nemea vertellen
Enkelvoud en meervoud herkennen
Zinnen in het meervoud vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 4A
Herakles en de slang
In het moeras van Lerna woont een slang met negen koppen. Herakles pakt zijn knots, maar de koppen groeien terug.
G R A M M A T I C A
Bijvoeglijke naamwoorden
Vooruitblik: 4A Herakles en de slang. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Gustave Moreau, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp