L E S 5
Een held wordt god
Tekst 5B
Herakles en Hippolyte
De koningin wil haar gordel gewoon geven. Toch eindigt het in een gevecht. Wat gaat er mis?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 5
Een held wordt god
Tekst 5B
Herakles en Hippolyte
De koningin wil haar gordel gewoon geven. Toch eindigt het in een gevecht. Wat gaat er mis?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 5 Een held wordt god, tekst 5B Herakles en Hippolyte. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Picture taken by Marcus Cyron (photo), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5B Herakles en Hippolyte
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Hera het bezoek van Herakles aan Hippolyte laat mislopen.
2
Je kunt een dativus herkennen aan de uitgang en het lidwoord.
3
Je kunt een dativus vertalen met 'aan', 'voor' of 'met'.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een bezoek dat misloopt
Hippolyte wil Herakles haar gordel geven. Toch loopt het slecht af. Wie zit daarachter?
Ares
Hera
Eurystheus
Athena
Startvraag: Hera, die Herakles nog steeds haat, verkleedt zich als Amazone en verspreidt een gerucht (Apollodoros, Bibliotheke 2.5.9). Ares is de vader van de Amazonen en gaf de gordel, Eurystheus gaf de opdracht, Athena helpt Herakles juist. Doorvraag: in welke eerdere tekst werkte Hera Herakles ook tegen? (4B, de krab) Image credit: Near Group E, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Amazonen in steen
De strijd tussen Grieken en Amazonen is een geliefd onderwerp in de Griekse kunst. Je ziet hem op vazen, op het Parthenon in Athene en op het graf van koning Mausolos in Halikarnassos.
De Grieken noemen zo'n gevecht een amazonomachie. Voor hen staat het voor de strijd tussen orde en wildheid.
Op dit reliëf vechten Grieken tegen Amazonen.
Achtergrond: het fries komt van het Mausoleum van Halikarnassos (4e eeuw voor Christus), nu in het British Museum; ons woord 'mausoleum' komt van dit graf. Ook Theseus vocht volgens de mythe tegen de Amazonen; dat verhaal staat op het Parthenon. Doorvraag: waarom zouden de Grieken zo'n strijd op een tempel of een graf zetten? Image credit: Carole Raddato, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5B Woorden
Grieks
betekenis
ὁ ξένος
vreemdeling, gast
πιστεύει + dat.
(hij, zij) vertrouwt
παρέχει
(hij, zij) geeft, biedt aan
ὁ ἵππος
paard
ἐλαύνει
(hij, zij) rijdt, trekt op
Grieks
betekenis
ὁ δόλος
list, bedrog
ἁρπάζει
(hij, zij) rooft, ontvoert
ἡ μορφή
vorm, gestalte
ἐν + dat.
in, op
Leerwoorden tekst 5B. Bij πιστεύει staat '+ dat.': wie je vertrouwt, staat in de dativus (πιστεύει τῷ ξένῳ, hij vertrouwt de vreemdeling). In het Nederlands is dat een lijdend voorwerp; laat leerlingen dat verschil zien. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5B Herakles en Hippolyte (1)
Herakles komt aan bij de Amazonen. Koningin Hippolyte ontvangt hem vriendelijk.
1
Ἡ Ἱππολύτη τῷ ξένῳ πιστεύει.
Τὴν ζώνην τῷ Ἡρακλεῖ παρέχειν ἐθέλει.
Ἡ δὲ Ἥρα μορφὴν Ἀμαζόνος λαμβάνει
καὶ ταῖς Ἀμαζόσι λέγει·
5
«Ὁ ξένος τὴν βασίλειαν ἁρπάζει.»
τῷ Ἡρακλεῖ aan Herakles
Ἀμαζόνος van een Amazone
ταῖς Ἀμαζόσι tegen de Amazonen
Vertaling regel 1-5: Hippolyte vertrouwt de vreemdeling. Ze wil de gordel aan Herakles geven. Maar Hera neemt de gestalte van een Amazone aan en zegt tegen de Amazonen: 'De vreemdeling ontvoert de koningin!'
Tip: laat leerlingen de woorden met τῷ en ταῖς zoeken: dat zijn de datieven. Ἡρακλεῖ en Ἀμαζόσι horen bij de gemengde groep (later). Bron: Apollodoros, Bibliotheke 2.5.9. Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Tekst 5B Herakles en Hippolyte (2)
Αἱ οὖν Ἀμαζόνες τοῖς ἵπποις
ἐπὶ τοὺς ξένους ἐλαύνουσιν.
Ὁ δὲ Ἡρακλῆς δόλον ὑποπτεύει.
Τὴν Ἱππολύτην ἀποκτείνει
10
καὶ τὴν ζώνην λαμβάνει.
Ἔπειτα τὴν ζώνην τῇ Ἀδμήτῃ παρέχει.
ἐπί + acc. hier: op ... af, tegen
ὑποπτεύει vermoedt
Vertaling regel 6-11: De Amazonen rijden dus met hun paarden op de vreemdelingen af. Maar Herakles vermoedt bedrog. Hij doodt Hippolyte en neemt de gordel. Daarna geeft hij de gordel aan Admete.
Let op: τοῖς ἵπποις (regel 6) is een dativus van het middel: met de paarden. In regel 11 is τῇ Ἀδμήτῃ meewerkend voorwerp. Gevoelig: Herakles doodt Hippolyte door een misverstand dat Hera veroorzaakt; vertel dat zakelijk, de tekst geeft geen details. Laat leerlingen bespreken wie hier schuld heeft (zie de laatste opdracht). Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
K E N N I S
1
Welke woordgroep staat in de dativus?
Ἡ Ἱππολύτη τῷ ξένῳ τὴν ζώνην παρέχει.
ἡ Ἱππολύτη
τὴν ζώνην
παρέχει
τῷ ξένῳ
Antwoord D: τῷ ξένῳ, aan de vreemdeling (meewerkend voorwerp). ἡ Ἱππολύτη is nominativus (onderwerp), τὴν ζώνην accusativus (lijdend voorwerp), παρέχει de persoonsvorm. Wie τὴν ζώνην kiest, denkt aan 'geven' en zoekt wat er gegeven wordt. Doorvraag: vertaal de hele zin. (Hippolyte geeft de gordel aan de vreemdeling.)
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
D E D A T I V U S
De dativus geeft meestal aan aan wie of voor wie iets gebeurt: het meewerkend voorwerp. Hij kan ook zeggen waarmee iets gebeurt.
τὴν ζώνην τῇ Ἀδμήτῃ παρέχει: hij geeft de gordel aan Admete.
τοῖς ἵπποις ἐλαύνουσιν: zij rijden met de paarden.
Na ἐν staat een dativus: ἐν τῇ χώρᾳ, in het land.
Let op de iota subscriptum: τῷ, τῇ.
nominativus
dativus
gast
ὁ ξένος
τῷ ξένῳ
werk
τὸ ἔργον
τῷ ἔργῳ
gordel
ἡ ζώνη
τῇ ζώνῃ
land
ἡ χώρα
τῇ χώρᾳ
gasten
οἱ ξένοι
τοῖς ξένοις
gordels
αἱ ζῶναι
ταῖς ζώναις
O N T H O U D
Dativus: aan of voor wie, of waarmee. Vertaal met 'aan', 'voor' of 'met'.
Grammatica: in les 5 komt de dativus van de o-groep en de a/h-groep. Laat leerlingen zien dat het lidwoord in de dativus enkelvoud altijd een iota subscriptum heeft (τῷ, τῇ) en in het meervoud op -οις of -αις eindigt. Naast meewerkend voorwerp en middel kent de dativus nog meer gebruikswijzen; die komen later. Doorvraag: hoe zeg je 'met de knots'? (τῷ ῥοπάλῳ) Image credit: LessonUp
Vul de dativus in.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
K E N N I S
2
Ἡ Ἱππολύτη τῷ ξένῳ πιστεύει.
Ὁ Ἡρακλῆς τὸν καρκίνον τῷ ῥοπάλῳ κόπτει.
Ὁ Ἡρακλῆς τὴν ζώνην τῇ Ἀδμήτῃ παρέχει.
Antwoord: ξένῳ, ῥοπάλῳ, Ἀδμήτῃ. Vertaling: Hippolyte vertrouwt de vreemdeling; Herakles slaat de krab met de knots; Herakles geeft de gordel aan Admete. In zin 2 is de dativus het middel (waarmee), in zin 3 het meewerkend voorwerp (aan wie). Wie ῥοπάλου kiest, verwart de genitivus met de dativus: beide zijn nieuw in les 5. Het lidwoord τῷ of τῇ geeft de oplossing.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke vertaling is goed?
Τῷ δεσπότῃ ὁ δοῦλος τὸν ἵππον παρέχει.
De slaaf geeft het paard aan de meester.
De meester geeft het paard aan de slaaf.
De slaaf geeft de meester aan het paard.
De slaaf neemt het paard van de meester.
Antwoord A: ὁ δοῦλος is onderwerp, τὸν ἵππον lijdend voorwerp, τῷ δεσπότῃ meewerkend voorwerp. B volgt de Griekse volgorde (τῷ δεσπότῃ staat vooraan). C verwisselt lijdend en meewerkend voorwerp. D maakt van de dativus een genitivus ('van de meester') en van παρέχει 'neemt'. Doorvraag: δεσπότης hoort bij de a/h-groep, maar is mannelijk. Waaraan zie je dat? (het lidwoord τῷ)
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ δεσπότης τῷ δούλῳ οὐ πιστεύει.
Vertaling: de meester vertrouwt de slaaf niet. In het Nederlands is 'de slaaf' lijdend voorwerp; in het Grieks staat het na πιστεύει in de dativus. Laat leerlingen dat hardop benoemen.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Ἀμαζόνων ἡ βασίλεια τῷ ξένῳ τὴν ζώνην παρέχειν ἐθέλει.
Vertaling: in het land van de Amazonen wil de koningin de gordel aan de vreemdeling geven. In deze zin staan alle vier de naamvallen en een infinitivus. Laat snelle leerlingen elke naamval benoemen: χώρᾳ en ξένῳ (dativus), Ἀμαζόνων (genitivus), βασίλεια (nominativus), ζώνην (accusativus).
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Paarden, vreemdelingen en vormen: ook in het Nederlands.
ὁ ἵππος
paard
hippodroom, hippisch
ὁ ξένος
vreemdeling
xenofobie
ἡ μορφή
vorm
metamorfose, amorf
Grieks in het Nederlands: een hippodroom is een renbaan voor paarden (ὁ δρόμος, de loop); ook Hippolyte heeft ἵππος in haar naam. Xenofobie is angst (ὁ φόβος) voor vreemden. Een metamorfose is een verandering van vorm, iets amorfs heeft geen vaste vorm (alfa privans, zie 4C). Doorvraag: wat betekent hippopotamus? (rivierpaard, ὁ ποταμός) Image credit: LessonUp
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
T O E P A S S I N G
6
Herakles doodt Hippolyte door een misverstand. Wie is volgens jou schuldig: Herakles, Hera of niemand?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Hera veroorzaakt het misverstand; Herakles had kunnen vragen wat er aan de hand was; de Grieken zagen mensen vaak als speelbal van de goden. Verbind het met tekst 3A: ook daar maakt Hera Herakles schuldig aan iets wat hij niet wilde.
L E S 5 · E E N H E L D W O R D T G O D
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De list van Hera vertellen
Dativus herkennen
Dativus vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 5C
Herakles gaat naar de Onderwereld
De laatste opdracht: Herakles daalt af naar de Onderwereld om Kerberos te halen, de hond van Hades. Zonder wapens.
G R A M M A T I C A
Zelfstandig en bijvoeglijk naamwoord (overzicht verbuiging); Woorden die niet veranderen (voorzetsels, voegwoorden, bijwoorden)
Vooruitblik: 5C Herakles gaat naar de Onderwereld. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Jebulon, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp