L E S 3
De held Herakles
Tekst 3B
Herakles en de leeuw
Herakles moet een leeuw doden die geen wapen kan verwonden. Hoe pakt hij dat aan?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 3
De held Herakles
Tekst 3B
Herakles en de leeuw
Herakles moet een leeuw doden die geen wapen kan verwonden. Hoe pakt hij dat aan?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 3 De held Herakles, tekst 3B Herakles en de leeuw. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Painter of Boulogne 441, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3B Herakles en de leeuw
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen wat Herakles op weg naar Nemea meemaakt.
2
Je kunt aan het lidwoord geslacht, getal en naamval van een woord zien.
3
Je kunt korte Griekse zinnen met mannelijke, vrouwelijke en onzijdige woorden vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een leeuw in Griekenland
Eurystheus geeft Herakles zijn eerste opdracht: dood de leeuw van Nemea. Die leeuw is geen gewone leeuw. Wat maakt hem zo gevaarlijk?
Hij kan vuur spuwen
Hij heeft drie koppen
Geen wapen kan hem verwonden
Hij kan zich onzichtbaar maken
Startvraag: de huid van de leeuw van Nemea is onkwetsbaar, geen pijl of zwaard gaat erdoor. Vuur spuwen doet de Chimaira, drie koppen heeft de hellehond Kerberos (ook een opdracht van Herakles, in les 5) en onzichtbaar maakt de helm van Hades. Doorvraag: als wapens niet werken, wat kan Herakles dan nog doen? Het antwoord volgt in tekst 3C. Op de foto: een Attische amfora (Detroit Institute of Arts) met Herakles en de leeuw. Image credit: Mark Landon, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
De leeuw van Nemea
De leeuw woont in een grot bij Nemea, ten zuiden van Korinthe. Hij doodt mensen en vee, en geen wapen gaat door zijn huid.
Onderweg slaapt Herakles bij Molorchos, een arme boer. Molorchos wil een offer brengen. Herakles zegt: wacht dertig dagen. Kom ik terug, offer dan aan Zeus. Kom ik niet terug, offer dan aan mij.
Achtergrond: het verhaal staat bij Apollodoros, Bibliotheke 2.5.1. Daar is de leeuw een kind van het monster Typhon. Molorchos is een dagloner in Kleonai, tussen Korinthe en Nemea. Als Herakles na dertig dagen terugkomt, offeren ze samen aan Zeus de Redder. Zo wordt Molorchos een voorbeeld van gastvrijheid: arm, maar royaal tegen een vreemdeling. Doorvraag: waarom zou Molorchos een offer willen brengen voor een gast die hij niet kent? Op de foto: de tempel van Zeus in Nemea (4e eeuw v.Chr.). Hier werden de Nemeïsche Spelen gehouden; volgens één verhaal stichtte Herakles ze na zijn overwinning op de leeuw. De omslagfoto is een vaas in München met Herakles in gevecht met de leeuw. Image credit: Zde, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3B Woorden
Grieks
betekenis
ὁ λέων
leeuw
ὁ ἄνθρωπος
mens
τὸ τόξον
boog
φέρει
(hij, zij) draagt, brengt
ζητεῖ
(hij, zij) zoekt
Grieks
betekenis
ὁρᾷ
(hij, zij) ziet
φεύγει
(hij, zij) vlucht
γάρ
want, namelijk
καί
en, ook
ἀλλά
maar
Leerwoorden tekst 3B. Let op de vorm τὸν λέοντα: de accusativus van ὁ λέων ziet er anders uit dan je verwacht. Leerlingen leren hem hier als vaste vorm; de groep waar λέων bij hoort komt later. Γάρ staat nooit vooraan in de zin, maar op de tweede plaats: ἐκεῖ γάρ = daar namelijk. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3B Herakles en de leeuw (1)
Herakles moet naar Nemea. Onderweg slaapt hij bij de arme Molorchos.
1
Ὁ Εὐρυσθεὺς τὸν Ἡρακλέα εἰς Νεμέαν πέμπει.
Ἐκεῖ γὰρ λέων ἐστίν.
Ὁ λέων τοὺς ἀνθρώπους ἀποκτείνει.
Ὁ δὲ λέων ἄτρωτος.
5
Ὁ Ἡρακλῆς τὸ τόξον καὶ τὸ ῥόπαλον φέρει.
Ὁ Μόλορχος πένης ἐστίν,
ἀλλὰ τὸν ἥρωα εἰς τὴν οἰκίαν ἄγει.
εἰς Νεμέαν naar Nemea
ἄτρωτος onkwetsbaar
τὸ ῥόπαλον knots
πένης arm
ἡ οἰκία huis
ἄγει brengt, leidt
Vertaling regel 1-7: Eurystheus stuurt Herakles naar Nemea. Daar is namelijk een leeuw. De leeuw doodt de mensen. Maar de leeuw (is) onkwetsbaar. Herakles draagt (neemt mee) de boog en de knots. Molorchos is arm, maar hij brengt de held naar (zijn) huis.
Tip: laat leerlingen bij elk lidwoord zeggen of het mannelijk, vrouwelijk of onzijdig is. In deze zeven regels staan ὁ, τόν, τούς, τό en τήν. In regel 2 staat λέων zonder lidwoord: een leeuw. In regel 4 ontbreekt ἐστίν, net als in tekst 3A: dat mag in het Grieks als het duidelijk is. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Tekst 3B Herakles en de leeuw (2)
Ἔπειτα ὁ Ἡρακλῆς τὸν λέοντα ζητεῖ.
Ἐξαίφνης τὸν λέοντα ὁρᾷ.
10
Ὁ Ἡρακλῆς τοξεύει,
τὸ δὲ βέλος τὸν λέοντα οὐ βλάπτει.
Ὁ οὖν ἥρως τὸν λέοντα διώκει.
Ὁ δὲ λέων εἰς σπήλαιον φεύγει.
ἐξαίφνης plotseling
τοξεύει schiet met de boog
τὸ βέλος pijl
βλάπτει verwondt, schaadt
διώκει achtervolgt
τὸ σπήλαιον grot
Vertaling regel 8-13: Daarna zoekt Herakles de leeuw. Plotseling ziet hij de leeuw. Herakles schiet met de boog, maar de pijl verwondt de leeuw niet. De held achtervolgt de leeuw dus. Maar de leeuw vlucht een grot in.
Let op: in regel 11 is τὸ βέλος het onderwerp. Bij een onzijdig woord zijn nominativus en accusativus gelijk; hier helpt τὸν λέοντα: dat is het lijdend voorwerp, dus blijft voor het onderwerp alleen τὸ βέλος over. Bij Apollodoros jaagt Herakles de leeuw met zijn knots de grot in; hoe het afloopt, lezen de leerlingen in tekst 3C. Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
K E N N I S
1
Wat is in deze zin het onderwerp?
Τὸ δὲ βέλος τὸν λέοντα οὐ βλάπτει.
τὸν λέοντα
βλάπτει
οὐ
τὸ βέλος
Antwoord D: τὸ βέλος, de pijl verwondt de leeuw niet. Τό kan nominativus en accusativus zijn, maar τὸν λέοντα is zeker accusativus (τόν), dus het lijdend voorwerp. Wie A kiest, neemt het eerste bekende woord als onderwerp of denkt aan de leeuw als hoofdpersoon. Βλάπτει is de persoonsvorm, οὐ betekent niet. Doorvraag: hoe weet je dat de leeuw niet het onderwerp kan zijn?
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
H E T L I D W O O R D
Het lidwoord laat drie dingen zien:
het geslacht: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig
het getal: enkelvoud of meervoud
de naamval: nominativus of accusativus
Bij onzijdige woorden zijn nominativus en accusativus gelijk: τό en τά.
m.
v.
o.
nom. ev.
ὁ
ἡ
τό
acc. ev.
τόν
τήν
τό
nom. mv.
οἱ
αἱ
τά
acc. mv.
τούς
τάς
τά
O N T H O U D
Een woord zonder lidwoord vertaal je met 'een': λέων ἐστίν = er is een leeuw.
Grammatica: alle vormen van het lidwoord in nominativus en accusativus. Ὁ, ἡ, οἱ en αἱ hebben geen accent maar wel een spiritus asper (h-klank). Voor een volgend woord wordt de acutus een gravis: τὸν λέοντα, τὴν οἰκίαν. Laat leerlingen de tabel hardop opzeggen, per kolom van boven naar beneden. Doorvraag: welke vormen van het lidwoord kunnen twee dingen betekenen? (τό en τά) Image credit: LessonUp
Wat laat het lidwoord zien? Sleep de woorden op hun plek.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
K E N N I S
2
τὸν λέοντα: mannelijk, enkelvoud, accusativus
τοὺς ἀνθρώπους: mannelijk, meervoud, accusativus
τὴν οἰκίαν: vrouwelijk, enkelvoud, accusativus
Antwoord: mannelijk, meervoud, vrouwelijk, accusativus. Wie bij τὴν οἰκίαν nominativus kiest, verwart τήν met ἡ: vraag dan om de tabel van het lidwoord. Onzijdig past nergens; τό en τά komen in de volgende opdracht terug.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse zin betekent: de leeuw doodt de kinderen?
Ὁ λέων τὰ τέκνα ἀποκτείνει.
Ὁ λέων τὸ τέκνον ἀποκτείνει.
Τὸν λέοντα τὰ τέκνα ἀποκτείνει.
Τὸν λέοντα τὸ τέκνον ἀποκτείνει.
Antwoord A: ὁ λέων is nominativus (onderwerp), τὰ τέκνα is onzijdig meervoud (de kinderen). B betekent: de leeuw doodt het kind (enkelvoud). C en D maken de leeuw lijdend voorwerp (τὸν λέοντα): dan doden de kinderen of het kind de leeuw. Doorvraag: waarom is τὰ τέκνα in A geen onderwerp, terwijl τά ook nominativus kan zijn? (Ὁ λέων is al het onderwerp.)
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ ἄνθρωπος τὸν λέοντα ὁρᾷ καὶ φεύγει.
Vertaling: de mens (de man) ziet de leeuw en vlucht. Ὁρᾷ en φεύγει hebben hetzelfde onderwerp: ὁ ἄνθρωπος. Wie 'de leeuw vlucht' schrijft, let niet op τόν: vraag dan wie in de nominativus staat.
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Τὸν λέοντα ὁ ἥρως ζητεῖ, ὁ δὲ λέων εἰς τὸ σπήλαιον φεύγει.
Vertaling: de held zoekt de leeuw, maar de leeuw vlucht de grot in. In de eerste helft staat het lijdend voorwerp vooraan; in de tweede helft is ὁ λέων onderwerp. Extra voor snelle leerlingen: welke drie geslachten van het lidwoord zie je in deze zin? (mannelijk τόν, ὁ; onzijdig τό)
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
In deze Nederlandse woorden zit een woord uit tekst 3B.
ὁ ἄνθρωπος
mens
antropologie, filantroop
τὸ τόξον
boog
toxisch, toxicologie
ὁ λέων
leeuw
luipaard (leopard), kameleon
Grieks in het Nederlands: een filantroop houdt van mensen. Toxisch komt van τοξικόν, het gif waarmee je pijlen insmeerde: zo werd 'boog' via 'pijlgif' het woord voor giftig. Een kameleon is in het Grieks een 'leeuw op de grond' (χαμαί = op de grond), en de leopard (luipaard) is een kruising van leeuw en panter. Doorvraag: wat doet een antropoloog? Image credit: LessonUp
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
T O E P A S S I N G
6
Molorchos is arm, maar neemt een vreemde gast in huis. Waarom vonden de Grieken gastvrijheid zo belangrijk?
Reflectie: mogelijke antwoorden: reizigers hadden geen hotels en waren afhankelijk van anderen; Zeus beschermde gasten (Zeus Xenios) en wie een gast slecht behandelde, maakte de goden boos; vandaag kun jij zelf ook een gast zijn. Er is geen goed of fout antwoord. Doorvraag: ken je een ander verhaal waarin een god als arme reiziger aanklopt? (Philemon en Baucis bij Ovidius)
L E S 3 · D E H E L D H E R A K L E S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
De reis naar Nemea vertellen
Lidwoord herkennen
Zinnen met het lidwoord vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 3C
Herakles doodt de leeuw
Herakles gaat de grot van de leeuw in. En koning Eurystheus? Die zoekt een veilige plek.
G R A M M A T I C A
De uitgang -ει en -ουσι(ν) van het werkwoord
Vooruitblik: 3C Herakles doodt de leeuw. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Daderot, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp