5
Mengsels
Paragraaf 5.1
Scheidingsmethodes
Pasta afgieten, koffie zetten, schroot sorteren: overal scheid je mengsels. Op welk verschil let je dan?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Trương Minh Khải (CC BY-SA 4.0)
5
Mengsels
Paragraaf 5.1
Scheidingsmethodes
Pasta afgieten, koffie zetten, schroot sorteren: overal scheid je mengsels. Op welk verschil let je dan?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Trương Minh Khải (CC BY-SA 4.0)
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 5 Mengsels, paragraaf 5.1 Scheidingsmethodes. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Trương Minh Khải, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
5.1 Scheidingsmethodes
Leerdoelen
5.1.1
Je kunt uitleggen dat je een mengsel scheidt op grond van een verschil in eigenschappen.
5.1.2
Je kunt zeven, filtreren, bezinken, centrifugeren en magnetisch scheiden herkennen.
5.1.3
Je kunt bij een mengsel de geschikte scheidingsmethode kiezen en een volgorde bedenken.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Zand, zout en ijzer scheiden
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Foto: GRAN (CC BY 3.0)
Startvraag
Pasta afgieten
Je giet gekookte pasta af boven een vergiet. Het water loopt weg, de pasta blijft liggen. Waarom werkt dit?
De pasta is lichter dan water
Het water kookt weg
De gaatjes zijn te klein voor de pasta
Pasta lost op in water
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Het water past door de gaatjes, de pasta niet: de deeltjes verschillen in grootte. Dat is zeven. Wie A kiest, denkt aan dichtheid: pasta is juist zwaarder dan water. Wie B kiest, verwart scheiden met verdampen. Image credit: GRAN, Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Een mengsel scheiden
Een mengsel bestaat uit meer dan één stof. Elke stof heeft eigen eigenschappen, zoals deeltjesgrootte, dichtheid, magnetisme, oplosbaarheid en kookpunt.
Een mengsel scheid je door een verschil in eigenschappen te gebruiken. De stoffen veranderen daarbij niet: je haalt ze alleen uit elkaar.
Benadruk dat bij scheiden geen nieuwe stoffen ontstaan. Dat is het verschil met een chemische reactie, die in hoofdstuk 3 aan bod kwam. De methodes met kookpunt en hechten aan een oppervlak volgen in 5.2 en 5.3. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Drie verschillen, drie methodes
Elke methode gebruikt een ander verschil tussen de stoffen.
Zeven en filtreren
Verschil in deeltjesgrootte. Kleine deeltjes gaan door de gaatjes, grote blijven achter.
Bezinken
Verschil in dichtheid. Een zwaardere stof zakt naar de bodem.
Magneet
Verschil in magnetisme. Een magneet trekt ijzer aan, maar zand of zout niet.
Vraag bij elke kaart om een voorbeeld uit het dagelijks leven: vergiet of theezeef, zandbak of rivier, schroothoop. Nikkel en kobalt zijn ook magnetisch, maar ijzer is het bekendste voorbeeld. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Opdrachten Kennis
1
Je schudt zand en grind door een zeef. Op welk verschil berust dat?
deeltjesgrootte
dichtheid
magnetisme
kookpunt
Het zand valt door de gaten, het grind blijft liggen. Het verschil zit in de grootte van de deeltjes. De afleiders zijn andere eigenschappen uit de vorige dia: zij horen bij bezinken, de magneet en destilleren.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Filtreren
Bij filtreren giet je een mengsel van een vloeistof en een vaste stof door filtreerpapier. De vloeistof gaat door de piepkleine gaatjes, de vaste stof niet.
Wat op het filter achterblijft heet het residu. Wat erdoorheen loopt heet het filtraat.
Laat bij een demonstratie een mengsel van zand en water filtreren: het filtraat is helder, het zand blijft als residu achter. Een opgeloste stof, zoals zout, gaat wel door het filter heen. Dat komt terug bij indampen in 5.2. Image credit: LessonUp
Vul de juiste woorden in.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Opdrachten Kennis
2
Wat op het filter achterblijft, heet het residu.
Wat door het filter heen loopt, heet het filtraat.
Het filtreerpapier houdt de vaste stof tegen.
Residu en filtraat zijn twee kernbegrippen voor de toets. Een ezelsbruggetje: het residu is het restant dat blijft zitten, het filtraat is wat door het filter gaat.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Opdrachten Toepassing
3
Je zet koffie met een filter. Wat is het residu?
de koffie in de kan
het koffiedik in het filter
het warme water
de damp boven de kan
Het koffiedik blijft in het filter achter en is dus het residu. De koffie in de kan is het filtraat. Wie A kiest, heeft residu en filtraat omgedraaid. Image credit: Suginami, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Practicum
Zand, zout en ijzer scheiden
Doel: Een mengsel van drie vaste stoffen scheiden met een magneet, water en een filter.
Je hebt nodig
mengsel van zand, zout en ijzervijlsel
magneet in een plastic zakje
bekerglas met water
roerstaaf
trechter met filtreerpapier
indampschaaltje, brander (docent)
veiligheidsbril
Zo doe je het
Houd de magneet in het zakje boven het mengsel en haal het ijzer eruit.
Doe het overgebleven mengsel in water en roer tot het zout is opgelost.
Filtreer het mengsel. Het zand blijft als residu op het filter achter.
Verdamp het filtraat in een schaaltje, alleen onder toezicht van de docent.
Na het verdampen blijft het zout over. Draag tijdens het practicum een bril.
Vraag vooraf om een plan: in welke volgorde en waarom? De magneet gaat eerst, want ijzer is daarna nat en lastig te halen. Zand lost niet op en blijft op het filter. Zout lost wel op en gaat door het filter, het blijft na verdampen over. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Opdrachten Toepassing
★ 4
Een mengsel bevat ijzerpoeder, zand en suiker. Welke volgorde van scheiden is geschikt?
water toevoegen, filtreren, magneet
zeven, filtreren, magneet
filtreren, magneet, water toevoegen
magneet, water toevoegen, filtreren
Eerst de magneet: die haalt het ijzer uit het droge mengsel. Dan water erbij: de suiker lost op. Filtreren scheidt het zand (residu) van de suikeroplossing (filtraat). Bij A is het ijzer nat en bevat het filtraat nog ijzer. Bij C valt er niets te filtreren zonder vloeistof.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Opdrachten Toepassing
5
Zet de stappen van het practicum in de goede volgorde.
Dit is dezelfde volgorde als in het practicum. Vraag door: wat gebeurt er als je eerst water toevoegt? Dan moet je het ijzer drogen, en het zout lost mee op, dus de volgorde doet ertoe.
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
V E R D I E P I N G
Schroot sorteren met een magneet
In een recyclingbedrijf haalt een grote magneet ijzer en staal uit een stroom afval. Andere materialen, zoals plastic en glas, blijven liggen. Zo wordt het afval gescheiden voor hergebruik.
Ook je blikjes kunnen zo worden gescheiden: stalen blikken zijn magnetisch, aluminium blikken niet. Vraag leerlingen hoe je dan aluminium uit afval haalt: dat kan niet met een gewone magneet. Image credit: Marjory Collins, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 5
Paragraaf 5.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
5.1.1 Scheiden op verschil in eigenschappen
5.1.2 Scheidingsmethodes herkennen
5.1.3 Methode en volgorde kiezen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
5.1
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp