6
Indeling van stoffen
Paragraaf 6.2
Metalen
Metaal glanst, geleidt en laat zich smeden. Hoe komt dat toch door de bouw van een metaal?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
6
Indeling van stoffen
Paragraaf 6.2
Metalen
Metaal glanst, geleidt en laat zich smeden. Hoe komt dat toch door de bouw van een metaal?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 6 Indeling van stoffen, paragraaf 6.2 Metalen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Jebulon, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
6.2 Metalen
Leerdoelen
6.2.1
Je kunt de eigenschappen van metalen noemen.
6.2.2
Je kunt de eigenschappen verklaren met het metaalrooster en vrije elektronen.
6.2.3
Je kunt de dichtheid van een metaal berekenen en uitleggen wat een legering is.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Rekenen met dichtheid en Binas gebruiken
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Foto: Jim Stonos (CC BY-SA 4.0)
Startvraag
De metalen pan
Een koekenpan is meestal van metaal gemaakt, met een kunststof handvat. Wat maakt metaal geschikt voor de pan?
Metaal geleidt warmte goed
Metaal is altijd licht
Metaal smelt al bij 100 °C
Metaal is een isolator
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Een metaal geleidt warmte goed, daarom wordt de bodem snel warm. Het handvat is van kunststof omdat je je handen niet wilt branden: dat is een slechte warmtegeleider. Een metaal smelt meestal pas bij zeer hoge temperaturen, ver boven 100 °C. Image credit: Jim Stonos, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Eigenschappen van metalen
Foto: Santeri Viinamäki (CC BY-SA 4.0)
Metalen hebben veel eigenschappen gemeen:
glanzend oppervlak
geleiden stroom en warmte goed
te vervormen: smeedbaar en rekbaar
meestal een hoog smeltpunt
bij kamertemperatuur vast, behalve kwik
Kwik is het enige metaal dat bij kamertemperatuur vloeibaar is (smeltpunt -39 °C). Binas geeft smeltpunten: ijzer 1538 °C, koper 1085 °C, aluminium 660 °C, tin 232 °C. Ook de dichtheid verschilt flink. Image credit: Santeri Viinamäki, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
De bouw van een metaal
Drie begrippen verklaren de eigenschappen.
Metaalrooster
De metaalatomen zitten netjes geordend in een rooster.
Vrije elektronen
Elektronen bewegen vrij tussen de atomen en geleiden stroom en warmte.
Schuivende lagen
De lagen atomen schuiven over elkaar, dus metaal is vervormbaar.
Een model dat veel verklaart: de vrije elektronen houden de atomen bij elkaar en voeren stroom en warmte af. Daarom breekt een metaal niet bij vervormen, anders dan zout. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Kennis
1
Welke deeltjes zorgen dat een metaal stroom geleidt?
moleculen
protonen
ionen die vastzitten
vrije elektronen
In een metaal bewegen de vrije elektronen tussen de atomen. Dat is stroom. Moleculen komen in een metaal niet voor, ionen in vast zout zitten op hun plek.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Legeringen
Een legering is een mengsel van een metaal met andere stoffen, meestal andere metalen. Een legering heeft vaak betere eigenschappen dan het zuivere metaal: harder, sterker of roestvaster.
brons: koper en tin
messing: koper en zink
staal: ijzer en een beetje koolstof
Een legering bestaat uit een metaal en één of meer andere stoffen in een metaalrooster. Roestvast staal (rvs) is staal met onder meer chroom, daarom roest het niet. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Dichtheid
dichtheid = massa : volume
ρ = m : V
grootheid
symbool
eenheid
dichtheid
ρ
g/cm³
massa
m
g
volume
V
cm³
Elk metaal heeft een eigen dichtheid. Binas: aluminium 2,70 g/cm³, ijzer 7,87 g/cm³, koper 8,96 g/cm³.
Met de dichtheid herken je een metaal.
Voor het omrekenen van m naar V en andersom: m = ρ x V en V = m : ρ. Leerlingen kennen dichtheid al uit 1.1. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Voorbeeldopdracht 1
Een blokje metaal heeft een massa van 197 g en een volume van 25 cm³. Welk metaal is het?
gegeven
m = 197 g
V = 25 cm³
gevraagd
ρ in g/cm³ en de naam
uitwerking
ρ = m : V
ρ = 197 : 25 = 7,88
antwoord
7,88 g/cm³. Dat is ijzer (Binas: 7,87).
In de praktijk wijkt een meting iets af van de Binas-waarde. Hier is het verschil 0,01 g/cm³, dus ijzer. Laat leerlingen de vier stappen ook bij de volgende opgave opschrijven. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Toepassing
2
Een blokje koper is 15 cm³. De dichtheid van koper is 8,96 g/cm³. Bereken de massa in g.
m = ρ x V = 8,96 x 15 = 134,4 g. Wie 8,96 : 15 doet, krijgt 0,6 en heeft de formule verkeerd omgezet. Controle: het blokje van 15 cm³ moet zwaarder zijn dan 15 g, omdat koper dichter is dan water.
Vul de juiste woorden in.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Kennis
3
Een mengsel van een metaal met andere stoffen heet een legering.
Brons bestaat uit koper en tin.
Staal bestaat uit ijzer en een beetje koolstof.
Messing is een ander voorbeeld: koper en zink. Dat is de afleider zink: een legering, maar niet brons.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Een smid hamert een stuk metaal plat zonder dat het breekt. Wat is de verklaring?
De elektronen verdwijnen uit het metaal
De atomen veranderen in ionen
De lagen atomen schuiven over elkaar
De atomen smelten even
Bij hameren schuiven lagen metaalatomen over elkaar. Het rooster blijft bij elkaar, doordat de vrije elektronen alle atomen vasthouden. Zout breekt juist, omdat gelijke ionen dan tegenover elkaar komen te liggen en elkaar afstoten. De smid verwarmt het metaal vaak eerst, dat maakt het nog beter vervormbaar.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
V E R D I E P I N G
Brons: een oude legering
Duizenden jaren geleden ontdekten mensen dat koper met tin een hardere legering geeft: brons. Gereedschap, wapens en beelden werden ervan gemaakt. Een heel tijdperk, de bronstijd, is er naar genoemd.
Brons is harder dan zuiver koper en laat zich goed gieten. Dat verklaart waarom het zo geliefd was voor beelden en gereedschap. Vraag leerlingen hoe een legering harder kan zijn dan elk van de losse metalen. Image credit: onbekend, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
6.2.1 Eigenschappen van metalen noemen
6.2.2 Verklaren met rooster en elektronen
6.2.3 Dichtheid en legeringen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
6.2
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp