AI, slim bekeken · Havo-vwo 1 · 3. Slim vragen, kritisch checken

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 1

Introductie

Leerlingen schrijven doelgerichte prompts, ontdekken wat hallucinaties zijn en controleren AI-antwoorden met betrouwbare bronnen. Ze leren wat je niet invoert en hoe je AI-gebruik eerlijk vermeldt.

Instructies

Handleiding Havo-vwo 1 les 3, Slim vragen, kritisch checken.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Slim vragen, kritisch checken

Hoe stel je een chatbot een goede vraag, en hoe weet je of het antwoord klopt?

HAVO-VWO 1 · LES 3 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Havo-vwo 1, les 3 van 4 (50 minuten). Lijn: gebruiken.

Kerndoel: VO 21D: doelgericht, verantwoord en kritisch interacteren met een AI-systeem; reflecteren op mogelijkheden en beperkingen (havo-vwo); 21B, 22A, 23A.

AILit: Engage 3, Create 2, Manage 1, Manage 4.

Voorbereiding: Digibord met internet en de AI-chatbot van school. Leerlingen werken in tweetallen met een laptop, ingelogd met hun schoolaccount. Houd een schoolboek of betrouwbare site (bijvoorbeeld Schooltv of een encyclopedie) klaar om antwoorden te controleren. Ken de AI-afspraken van je eigen school.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Peter Cover / Unsplash

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Dit ga je leren

• Ik kan een doelgerichte prompt schrijven met doel, context en vorm.

• Ik kan uitleggen wat een hallucinatie is en een AI-antwoord controleren.

• Ik weet welke gegevens ik niet in een chatbot invoer en hoe ik AI-gebruik vermeld.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

Waarvoor gebruik jij een AI-chatbot het meest?

1

Uitleg bij huiswerk

2

Teksten schrijven

3

Ideeën bedenken

4

Gewoon kletsen

5

Ik gebruik het niet

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

1. Laat stemmen en toon de uitslag. 2. Zeg: 'Weet je nog: AI kan adviseren of zelf beslissen. Bij een chatbot beslis jij wat je met het antwoord doet. Vandaag leer je dat goed te doen.' 3. Vraag aan iemand die 'uitleg bij huiswerk' koos: 'Hoe weet je dat die uitleg klopt?' Verwacht: 'Dat weet ik eigenlijk niet.' Zeg: 'Daar gaat deze les over.'

Stelling: Als een AI-chatbot iets heel zeker zegt, klopt het meestal ook.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

1. Laat kiezen en vraag om argumenten. Verwacht eens: 'Het is getraind op heel veel informatie.' Oneens: 'Ik heb weleens een fout gezien.' 2. Zeg: 'Het klopt vaak, dat is waar. Maar hoe zeker het klinkt, zegt niets over of het klopt. Een chatbot klinkt altijd even zeker.' Misvatting: de chatbot weet wanneer hij iets niet weet. Zeg: 'Soms zegt hij dat, maar lang niet altijd.'

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Waarom AI soms dingen verzint

• Een chatbot voorspelt welke tekst waarschijnlijk volgt. Hij zoekt niet vanzelf feiten op.

• Daardoor kan hij een antwoord geven dat goed klinkt maar niet klopt: een hallucinatie.

• Vooral namen, jaartallen, citaten en bronnen worden soms verzonnen.

• In 2023 kreeg een Amerikaanse advocaat een boete omdat hij door AI verzonnen rechtszaken aanhaalde.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de bullets voor. 2. Zeg: 'Een taalmodel is heel goed in tekst die klinkt zoals tekst over dit onderwerp meestal klinkt. Een bronvermelding ziet er altijd uit als: naam, jaartal, titel. Dus maakt het model iets dat er zo uitziet.' 3. Vertel het voorbeeld van de advocaat: hij vroeg om vergelijkbare rechtszaken, kreeg er zes, en die bestonden niet. De rechter legde een boete op. 4. Vraag: 'Wie had hier moeten controleren?' Verwacht: de advocaat. Zeg: 'Precies. Jij blijft verantwoordelijk voor wat je gebruikt.'

Image credit: Wes Hicks / Unsplash

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Bestaan deze bronnen?

PROBEER HET ZELF

Geef drie wetenschappelijke bronnen over schermtijd en slaap bij Nederlandse brugklassers, met auteur, jaar en titel.

1. Jansen, M. & De Vries, L. (2021). Schermgebruik en slaapduur bij Nederlandse brugklassers. Tijdschrift voor Jeugdgezondheidszorg.

2. Bakker, S. (2019). Smartphones in de slaapkamer: effecten op jongeren. Universiteit Utrecht.

3. Van den Berg, P. et al. (2022). Blauw licht en slaapkwaliteit bij tieners. Pedagogische Studiën.

AI-ANTWOORD

Praat erover

Hoe ga je na of deze bronnen echt bestaan?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Toon dit voorbeeldantwoord. Zeg eerlijk vooraf of achteraf: 'Dit antwoord is gemaakt om te laten zien hoe een hallucinatie eruitziet. Deze artikelen bestaan niet, al klinken de tijdschriften echt.' 2. Vraag: 'Hoe controleer je dit?' Verwacht: zoeken op de titel, in Google Scholar of op de site van het tijdschrift. 3. Laat één leerling live een titel zoeken. 4. Typ de prompt daarna eventueel zelf in: sommige chatbots geven nu echte bronnen of zeggen dat ze het niet zeker weten. Zeg: 'Ook dan zoek je ze zelf op.'

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Een goede prompt

Doel

Wat wil je precies? Uitleg, oefenvragen, feedback op je eigen tekst of ideeën?

Context

Voor wie is het, welk niveau, welk vak? Leg uit wat je al weet.

Vorm

Hoe lang, welke opbouw? Bijvoorbeeld: vijf zinnen, een tabel of drie vragen.

Grenzen

Geen persoonsgegevens. Vraag wat onzeker is en welke bronnen je kunt checken.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Een prompt is geen zoekwoord, het is een opdracht. Vergelijk het met een opdracht aan een klasgenoot: hoe duidelijker, hoe beter het resultaat.' 2. Loop de kaarten langs. 3. Vraag: 'Wat is er mis met de prompt: fotosynthese?' Verwacht: 'Hij weet niet wat je wilt, voor wie en hoe lang.' Misvatting: een langere prompt is altijd beter. Zeg: 'Duidelijk is beter dan lang.'

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Van vaag naar doelgericht

PROBEER HET ZELF

Leg fotosynthese uit aan een leerling van 13. Maximaal vijf zinnen, één voorbeeld uit het dagelijks leven, eindig met een controlevraag.

Planten maken hun eigen voedsel met licht. Ze nemen water op via hun wortels en koolstofdioxide uit de lucht via hun bladeren. Met de energie van licht maken ze daar suiker van, en er komt zuurstof vrij. Daarom groeit een plant in de vensterbank naar het licht toe. Controlevraag: welk gas geeft een plant af tijdens fotosynthese?

AI-ANTWOORD

Praat erover

Welke delen van de prompt zie je terug in het antwoord?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ eerst alleen 'fotosynthese' in de chatbot en laat het lange, algemene antwoord zien. 2. Typ daarna deze prompt, of toon dit voorbeeldantwoord. 3. Vraag: 'Wat is er beter?' Verwacht: korter, op niveau, met voorbeeld en een vraag om jezelf te testen. 4. Zeg: 'Die controlevraag zorgt dat AI je helpt leren in plaats van het werk over te nemen.' 5. Laat de klas één feit in het boek controleren: klopt het dat er zuurstof vrijkomt? Ja.

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Prompt, check, verbeter

MET AI

1. Kies een onderwerp uit een ander vak. Stel eerst een vage vraag aan de chatbot.

2. Schrijf daarna een prompt met doel, context, vorm en grenzen. Vergelijk de antwoorden.

3. Kies twee beweringen uit het beste antwoord. Check ze in je boek of op een betrouwbare site.

4. Noteer: wat klopte, wat klopte niet, en wat zou je de volgende keer anders vragen?

12

minute

00

second

add30s

12 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Log in met je schoolaccount. Typ geen namen, cijfers of andere gegevens over jezelf of anderen.' 2. Loop rond en vraag: 'Waar controleer je dit?' Wijs op onafhankelijke bronnen, niet een tweede chatbot. 3. Na 9 minuten: vraag drie tweetallen of ze een fout vonden. Vaak vinden ze kleine onjuistheden in jaartallen of te stellige uitspraken. Vinden ze niets fout? Zeg: 'Mooi, dan weet je nu dat het klopt. Dat wist je pas na het controleren.' Geen AI-tool? Geef de voorbeeldantwoorden uit de demo's en laat tweetallen die verbeteren en controleren.

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Zo check je een AI-antwoord

Zoek de bron

Bestaat de bron, en staat er echt wat de chatbot zegt?

Vergelijk

Zoek een tweede bron die er los van staat, zoals je boek of een bekende site.

Denk na

Klopt het met wat je al weet? Is het te mooi, te stellig of te simpel?

Kijk naar de tijd

Een model kan verouderde informatie geven. Is dit nog actueel?

AI, SLIM BEKEKEN

1. Loop de kaarten langs en koppel ze aan de opdracht: 'Welke van deze stappen hebben jullie net gedaan?' 2. Zeg: 'De chatbot zelf vragen of het klopt, is geen check. Dan controleert hetzelfde systeem zichzelf.' 3. Vraag: 'Waarom is de tijd belangrijk?' Verwacht: 'Het model is getraind tot een bepaalde datum.' Zeg: 'Ja, en ook als het op internet zoekt, kan het oude pagina's vinden.'

Wat typ je wel en niet in een AI-chatbot?

Kan prima

Niet invoeren

Een vraag over breuken

Je adres en telefoonnummer

Foto van een klasgenoot

Eigen verhaal zonder namen

Je wachtwoord

Cijferlijst van je vriend

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

1. Laat sorteren en bespreek. 2. Zeg: 'Je weet niet altijd wat er met je invoer gebeurt. Bij sommige diensten wordt het bewaard of gebruikt om het model verder te trainen.' 3. Vraag: 'Waarom mag een foto van een klasgenoot niet, ook als het een grappige foto is?' Verwacht: 'Het is niet jouw foto, die persoon heeft geen toestemming gegeven.' Misvatting: met een schoolaccount mag alles. Zeg: 'Een schoolaccount is veiliger, maar persoonsgegevens voer je ook dan niet in.'

Wat is een hallucinatie van een AI-chatbot?

A

Een antwoord dat de chatbot weigert te geven

B

Een fout door een trage internetverbinding

C

Een zeker klinkend antwoord dat niet klopt

D

Een antwoord dat letterlijk van internet komt

1. Laat antwoorden en bespreek. 2. Misvatting: wie 'weigert' kiest, verwart het met veiligheidsfilters. Wie 'letterlijk van internet' kiest, denkt aan plagiaat. 3. Zeg: 'Een hallucinatie is lastig omdat je hem niet ziet: het antwoord klinkt net zo zeker als een goed antwoord. Daarom controleer je.'

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Eerlijk gebruik op school

• AI als hulp: uitleg vragen, oefenvragen laten maken, feedback krijgen op je eigen tekst.

• AI als vervanger: een opdracht laten maken en inleveren alsof het van jou is. Dan leer je niets.

• Vermeld wat je deed: welke tool, wanneer, welke prompt en wat je zelf veranderde.

• Wat mag, verschilt per school en per opdracht. Vraag het bij twijfel aan je docent.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Laat de AI-afspraken van jullie school zien, als die er zijn. 2. Zeg: 'Jij blijft verantwoordelijk voor wat je inlevert, ook als AI geholpen heeft.' 3. Geef een voorbeeld van een vermelding: 'Ik heb op 30 september de AI-chatbot van school gebruikt om drie oefenvragen over fotosynthese te maken. De antwoorden heb ik zelf geschreven.' Misvatting: vermelden betekent dat je een lager cijfer krijgt. Zeg: 'Eerlijk vermelden is juist wat we van je vragen.'

Image credit: Brooke Cagle / Unsplash

Wanneer helpt AI je leren, en wanneer neemt het je leren over?

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

1. Laat alleen schrijven, lees daarna twee antwoorden voor. 2. Een goed antwoord maakt onderscheid: AI helpt als je zelf blijft nadenken (uitleg, oefenvragen, feedback op eigen werk); AI neemt over als het het denkwerk doet dat je moet leren (samenvatting laten maken voor een leestoets, betoog laten schrijven). Sterk antwoord: 'Het hangt af van het doel van de opdracht. Moet ik leren schrijven, dan schrijf ik zelf.'

Een chatbot noemt een bron voor zijn antwoord. Wat doe je eerst?

A

Opzoeken of de bron bestaat en dit zegt

B

De bron overnemen, want er staat een auteur bij

C

De chatbot vragen of de bron echt klopt

D

Een andere chatbot om dezelfde bron vragen

1. Exit-vraag: laat iedereen zelfstandig antwoorden. 2. Misvatting: 'de chatbot vragen' en 'een andere chatbot vragen' voelen als controleren, maar zijn geen onafhankelijke bron. 3. Zeg: 'Zoek de bron zelf op. Pas dan weet je of hij bestaat én of er staat wat de chatbot beweert.'

HAVO-VWO 1 · LES 3 · GEBRUIKEN

Woorden van vandaag

prompt De opdracht of vraag die je aan een AI-systeem geeft.

hallucinatie Een antwoord van AI dat overtuigend klinkt maar niet klopt of verzonnen is.

verifiëren Nagaan of informatie klopt, met een bron die er los van staat.

persoonsgegevens Gegevens waarmee je iemand kunt herkennen, zoals naam, adres of foto.

bronvermelding Aangeven waar informatie vandaan komt, ook als AI geholpen heeft.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.