AI, SLIM BEKEKEN
Hoe werkt een chatbot?
Een chatbot raadt steeds het volgende woord. Wat betekent dat voor jou?
VMBO 2-3 · LES 2 · 50 MIN
AI, SLIM BEKEKEN
Hoe werkt een chatbot?
Een chatbot raadt steeds het volgende woord. Wat betekent dat voor jou?
VMBO 2-3 · LES 2 · 50 MIN
AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Vmbo 2-3, les 2 van 4 (50 minuten). Lijn: gebruiken.
Kerndoel: VO 21D: doelgericht, verantwoord en kritisch interacteren met een AI-systeem; 23A; 23B.
AILit: Engage 2, Engage 3, Manage 1.
Voorbereiding: Digibord met LessonUp en de AI-chatbot van school. Per tweetal een laptop of Chromebook met het schoolaccount. Leg briefjes en een bakje of beker klaar voor 'Weet je nog?'; die briefjes gebruik je daarna voor de kansentabel. Test vooraf of de knop om een antwoord opnieuw te laten maken werkt in jullie chatbot. Geen AI-tool beschikbaar: zie de handleiding.
De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Ghen Mar Cuano / Unsplash
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Dit ga je leren
Ik kan uitleggen dat een chatbot het volgende stukje tekst kiest met kansen.
Ik kan uitleggen waarom kiezen op kans een chatbot soms laat verzinnen.
Ik kan zeggen waar ik een chatbot wel en niet voor gebruik.
AI, SLIM BEKEKEN
Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.
Hoe denk jij dat een chatbot zijn antwoord bedenkt?
AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Start het woordweb. 2. Zeg: 'Er is geen fout antwoord. Hoe denk je dat het werkt?' 3. Lees de woorden hardop. Verwacht: internet, Google, opzoeken, database, slim, programmeurs, leren. 4. Zeg: 'Veel mensen denken dat hij het opzoekt. We kijken eerst kort terug.' Misvatting: de chatbot zoekt alles op in een grote database.
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Weet je nog?
UNPLUGGED
Je leraar zegt het begin van een zin. Schrijf het volgende woord op een briefje.
Vouw je briefje dubbel en doe het in het bakje.
Weet je nog? Zo kiest een chatbot ook steeds een volgend woord.
minute
second
3 minuten
AI, SLIM BEKEKEN
Zeg: 'Misschien weet je het nog van vorig jaar: een chatbot raadt steeds het volgende woord. We doen het nog één keer heel kort.' 2. Zeg het zinsbegin: 'Na school ga ik naar ...' 3. Laat iedereen één woord op een briefje schrijven, dubbelvouwen en in het bakje doen. Niet hardop zeggen. 4. Bewaar het bakje: je hebt het zo nodig voor de kansentabel. Verwacht: huis, de sportschool, mijn werk, vrienden, training. Misvatting: een chatbot zoekt het antwoord op. Reageer: 'Jullie zochten ook niks op. Hoe een chatbot precies kiest, zoeken we nu uit.'
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Een chatbot raadt het volgende woord
Een chatbot werkt met een taalmodel, getraind op enorm veel tekst van internet en boeken.
Het heeft geleerd welke woorden vaak na elkaar komen.
Bij jouw vraag kiest het steeds een waarschijnlijk volgend woord, en dan weer een.
Zo bouwt het woord voor woord een antwoord.
AI, SLIM BEKEKEN
Lees de bullets. 2. Zeg: 'Net als jullie met de briefjes. Alleen heeft het taalmodel veel meer tekst gelezen dan jij in je hele leven kunt lezen.' 3. Zeg: 'Het model kiest niet zomaar. Het heeft voor elk woord een kans. Die kansen gaan we nu zelf uitrekenen.' Misvatting: iemand heeft alle antwoorden voorgeprogrammeerd. Reageer: 'Nee, geen mens heeft deze antwoorden geschreven. Het model maakt ze elke keer opnieuw.'
Image credit: Luke Porter / Unsplash
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Maak een kansentabel
TWEETALLEN
Je leraar leest de briefjes voor. Turf: welk woord, hoe vaak?
Schrijf bij elk woord de kans, bijvoorbeeld 9 van de 27 briefjes.
Je leraar trekt blind 5 briefjes. Komt het woord met de grootste kans het vaakst?
Maak zelf een tabel voor 'Mijn telefoon is bijna ...': 4 woorden, verdeel 10 punten.
minute
second
8 minuten
AI, SLIM BEKEKEN
Lees de briefjes uit het bakje voor en turf op het bord. Doe de briefjes daarna terug. 2. Zeg: 'Dit zijn onze data. Huis kwam 9 keer voor op 27 briefjes, dus de kans op huis is 9 van de 27, één op de drie.' 3. Trek blind 5 briefjes, telkens terugdoen. Zeg: 'Het woord met de grootste kans komt vaak, maar niet altijd. Zo kiest een chatbot ook: met kansen en een beetje toeval.' 4. Laat tweetallen stap 4 doen. Verwacht: leeg 6, kapot 2, vol 1, oud 1. 5. Vraag: 'Wat gebeurt er als de chatbot altijd het grootste woord kiest?' Verwacht: 'Dan is het antwoord elke keer hetzelfde.' Misvatting: de kans komt uit een regel van een programmeur. Reageer: 'Nee, uit hoe vaak het in de teksten voorkwam.'
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Tokens: stukjes tekst
Een taalmodel knipt tekst in stukjes: tokens.
Een token is een woord of een stuk van een woord.
Een lang woord als 'stageverslag' kan in stukjes worden geknipt, zoals 'stage' en 'verslag'.
Voor elk volgend token rekent het model een kans uit.
AI, SLIM BEKEKEN
Lees de bullets. 2. Zeg: 'Hoe het model precies knipt, verschilt per model. Maar het idee is: het werkt met stukjes, niet met hele zinnen die het begrijpt.' 3. Zeg: 'In onze kansentabel waren het hele woorden. Een taalmodel doet hetzelfde, maar dan met tokens.' 4. Vraag: 'Waarom zou een chatbot een nieuw straatwoord of een woord uit jouw dialect lastig vinden?' Verwacht: 'Dat komt weinig voor in de tekst waar hij van leerde, dus de kans erop is klein.'
Image credit: Surendran MP / Unsplash
Vul in
Een taalmodel voorspelt steeds het volgende stukje tekst. Het kiest een waarschijnlijk woord, en dat is niet altijd een waar antwoord.
AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Laat leerlingen de woorden slepen. 2. Bespreek: 'Waarschijnlijk is iets anders dan waar. Het model kiest wat vaak voorkomt en logisch klinkt.' 3. Wie 'opgezocht' kiest, denkt nog dat de chatbot opzoekt. Verwijs terug naar de kansentabel: 'Wij zochten ook niks op, we telden briefjes.'
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Waarom kansen tot verzinsels leiden
Weet je nog: een hallucinatie is een verzonnen antwoord dat echt klinkt.
Het model kiest steeds een woord met een kans. Of het waar is, checkt het niet.
Is er weinig over geschreven? Dan heeft geen woord een grote kans, maar het kiest toch iets.
Elk woord bouwt voort op het vorige. Na één foute keuze klinkt de rest nog steeds logisch.
AI, SLIM BEKEKEN
Zeg: 'Het woord hallucinatie ken je misschien van vorig jaar. Vandaag kijken we waarom het gebeurt.' 2. Wijs terug naar de kansentabel: 'Bij Na school ga ik naar ... waren er veel woorden mogelijk. Stel dat je vraagt wie de burgemeester van een klein dorp is. Daar staat weinig over in de teksten. Dan zijn veel namen een beetje waarschijnlijk, en kiest het model er toch één.' 3. Zeg: 'Daarna gaat het verder met die naam, alsof die klopt. Zo krijg je een vloeiend verhaal dat verzonnen is.' 4. Vraag: 'Waarom zegt hij dan niet gewoon: weet ik niet?' Verwacht: 'Omdat hij een antwoord voorspelt.' Zeg: 'Nieuwere chatbots doen dat vaker, maar niet altijd.' Misvatting: de chatbot liegt expres.
Een chatbot noemt een bron met een link die niet bestaat. Hoe kan dat?
De website is net offline gehaald
Hij geeft je expres een nep-link
Hij maakt een link die waarschijnlijk klinkt
Hij heeft de link uit een geheime lijst
Laat iedereen kiezen. 2. Goed: hij maakt een link die waarschijnlijk klinkt. 3. Zeg: 'Voor een taalmodel is een link ook gewoon tekst. Hij weet hoe links van nieuwssites eruitzien, en maakt er een die past. Of die pagina echt bestaat, checkt hij niet.' 4. Zeg bij 'offline gehaald': 'Dat kan ook weleens, maar vaak bestond de pagina nooit.' 5. Zeg: 'Open een bron dus altijd zelf.' Misvatting: een link maakt een antwoord betrouwbaar.
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Drie keer dezelfde vraag
MET AI
Vraag de chatbot: 'Bedenk een naam voor een nieuwe snackbar in ons dorp.' Doe dit 3 keer.
Vergelijk de antwoorden. Wat is hetzelfde, wat is anders?
Vraag 3 keer: 'Hoeveel poten heeft een spin?' Wat valt je op?
Schrijf op: waarom verschillen de antwoorden bij de ene vraag wel en bij de andere niet?
minute
second
7 minuten
AI, SLIM BEKEKEN
Tweetallen werken met de chatbot van school. 2. Zeg: 'Stel de vraag steeds opnieuw, met de knop voor een nieuw antwoord of in een nieuw gesprek.' 3. Check dat niemand persoonsgegevens typt. 4. Wat je ziet als het goed gaat: de snackbarnamen zijn steeds anders, het aantal poten (8) blijft hetzelfde. 5. Zeg bij de nabespreking: 'Denk aan de kansentabel. Bij een feit met één duidelijk antwoord is de kans op dat woord heel groot. Bij een creatieve vraag zijn er veel woorden met een kans, en kiest het model telkens iets anders.' Zonder AI-tool: typ de vragen zelf in op het digibord of laat de klas raden hoe de antwoorden verschillen.
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Wat een chatbot niet heeft
Gevoel
Hij klinkt aardig, maar voelt niks. Hij is niet blij of verdrietig.
Echt begrip
Hij rekent met woorden en kansen, hij snapt het niet zoals jij.
Altijd de feiten
Hij kan verzinnen, en weet niet altijd wat er vandaag gebeurd is.
Geheimhouding
Wat je typt, kan het bedrijf opslaan en gebruiken.
AI, SLIM BEKEKEN
Toon de kaarten. 2. Zeg bij 'Gevoel': 'Als een chatbot zegt: ik vind het fijn met je te praten, dan zijn dat woorden die logisch volgen. Er zit geen gevoel achter.' 3. Zeg bij 'Altijd de feiten': 'Een taalmodel is getraind tot een bepaalde datum. Sommige chatbots zoeken online, maar ook dan kan het misgaan.' 4. Vraag: 'Welke kaart vind jij het belangrijkst om te onthouden?'
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Een chatbot als vriend?
My AI in Snapchat praat als een vriend en staat tussen je gewone chats.
Maar het is een programma van een bedrijf. Snapchat bewaart die gesprekken tot jij ze verwijdert.
Deel geen geheimen, adressen of foto's.
Zit je ergens mee? Praat met een mens die je vertrouwt.
AI, SLIM BEKEKEN
Lees de bullets. 2. Vraag: 'Wie heeft My AI weleens gebruikt? Waarvoor?' Verwacht: voor de lol, vragen, huiswerk, soms als iemand om mee te praten. 3. Zeg: 'Dat mag je leuk vinden. Maar een chatbot zegt vaak wat je wilt horen. Een echte vriend spreekt je ook weleens tegen.' 4. Noem een plek voor hulp: mentor, vertrouwenspersoon, of de Kindertelefoon (0800-0432). Misvatting: de chatbot houdt geheimen voor zich.
Is een chatbot hier goed in?
Goed in
Pas op
Een tekst korter maken
Ideeën bedenken
Uitleg in makkelijke taal
Nieuws van vandaag
Lange sommen uitrekenen
Feiten over jouw dorp
AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Laat leerlingen sorteren. 2. Bespreek 'Lange sommen uitrekenen': 'Een taalmodel ziet getallen als stukjes tekst en rekent niet zoals een rekenmachine. Het kiest cijfers die waarschijnlijk zijn. Sommige chatbots gebruiken er een rekenhulpje bij, maar check het met je rekenmachine.' 3. Bespreek 'Feiten over jouw dorp': 'Daar staat weinig over op internet, dus de kansen zijn klein en hij gokt sneller.' 4. Zeg: 'Bij Pas op mag je hem best gebruiken, maar dan check je altijd.'
Stelling: Een chatbot kan echt je vriend zijn.
Eens
Oneens
Weet ik nog niet
AI, SLIM BEKEKEN · VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Lees de stelling. Laat leerlingen gaan staan (eens) of blijven zitten (oneens). 2. Vraag argumenten. Verwacht voor: 'Hij is er altijd', 'Hij luistert en oordeelt niet.' Verwacht tegen: 'Hij voelt niks', 'Het is een bedrijf dat je data bewaart', 'Hij zegt wat je wilt horen.' 3. Zeg tot slot: 'Het kan fijn voelen, en dat is niet raar. Maar een vriendschap gaat twee kanten op. Een chatbot kan dat niet.'
Wat doet een taalmodel eigenlijk als je een vraag stelt?
Het zoekt het goede antwoord op in een lijst
Het vraagt het antwoord aan een medewerker
Het voorspelt steeds het volgende stukje tekst
Het denkt na over wat het zelf vindt
Laat iedereen kiezen. 2. Goed: het voorspelt steeds het volgende stukje tekst. 3. Wie 'lijst' kiest, heeft de misvatting van het begin nog. Verwijs naar de briefjes en de kansentabel. 4. Zeg: 'En omdat het kiest met kansen, check je belangrijke dingen altijd zelf.'
VMBO 2-3 · LES 2 · GEBRUIKEN
Woorden van vandaag
Taalmodel Een AI die getraind is op veel tekst en het volgende stukje tekst voorspelt.
Token Een stukje tekst, zoals een woord of deel van een woord, waarmee een taalmodel rekent.
Kans Hoe waarschijnlijk het is dat iets volgt, bijvoorbeeld 9 van de 27 keer.
Hallucinatie Een antwoord dat echt klinkt maar verzonnen is.
Chatbot Een programma waarmee je in gewone taal kunt chatten.
AI, SLIM BEKEKEN
Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.