6
Voeding en verzorging
Paragraaf 6.3
Persoonlijke verzorging
Waarom krijg je vet niet van je handen met alleen water, maar wel met zeep? Wat gebeurt er op moleculair niveau?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Malene Thyssen (CC BY 2.5)
6
Voeding en verzorging
Paragraaf 6.3
Persoonlijke verzorging
Waarom krijg je vet niet van je handen met alleen water, maar wel met zeep? Wat gebeurt er op moleculair niveau?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Malene Thyssen (CC BY 2.5)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.3 Persoonlijke verzorging. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Malene Thyssen, Wikimedia Commons (CC BY 2.5)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
6.3 Persoonlijke verzorging
Leerdoelen
6.3.1
Je kunt uitleggen hoe zeep vet losmaakt van je huid.
6.3.2
Je kunt de belangrijkste stoffen in tandpasta noemen en hun taak.
6.3.3
Je kunt een ingrediëntenlijst lezen en de pH van producten voor de huid beoordelen.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Olie, water en zeep onderzoeken
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Foto: Beat Ruest (CC BY-SA 4.0)
Startvraag
Vette handen
Je hebt vette handen van een frietje. Waarom krijg je het met alleen water niet goed schoon?
Vet lost niet op in water
Water is te koud
Vet is te zwaar om weg te spoelen
Water bevat geen zuurstof
Laat eerst stemmen. Vet en water mengen niet: vet lost niet op in water. Dat verschil in oplosbaarheid kent de klas uit het hoofdstuk over mengsels. Zeep lost dat probleem op, daar gaat deze les over. Wie B kiest, denkt aan temperatuur: warm water helpt wel een beetje, maar lost het probleem niet op. Image credit: Beat Ruest, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Hoe zeep werkt
Een zeepmolecuul heeft een kop die van water houdt en een staart die van vet houdt.
De staarten kruipen in het vet, de koppen blijven in het water. Zo raakt het vet los van je huid in kleine druppeltjes en spoel je het weg.
De kop is hydrofiel (waterminnend), de staart hydrofoob (watervrezend, vetminnend). Een stof met zo'n bouw heet ook wel een emulgator of zeepachtige stof. Maak een tekening op het bord: een lange staart met een bolletje. Dit verklaart ook waarom afwasmiddel werkt. Image credit: DimiTalen, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Wat zit er in tandpasta?
Een tube tandpasta is een mengsel van meerdere stoffen met elk een eigen taak.
Schuurmiddel
Fijne korreltjes schuren plak en vuil van je tanden.
Fluoride
Maakt het tandglazuur sterker tegen zuren van bacteriën.
Schuimmiddel
Een zeepachtige stof die schuimt en vuil losmaakt.
Er zit ook water in, een bindmiddel en smaakstof. Zonder fluoride werkt tandpasta wel, maar de bescherming tegen gaatjes is dan veel minder. Het schuimmiddel werkt hetzelfde als zeep. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Opdrachten Kennis
1
Wat doet fluoride in tandpasta?
Het kleurt de tanden wit
Het geeft de tandpasta een frisse smaak
Het laat de tandpasta schuimen
Het maakt het glazuur sterker tegen zuur
Fluoride maakt tandglazuur beter bestand tegen de zuren die bacteriën maken. Frisse smaak komt van munt, schuim van het schuimmiddel.
Vul de zinnen aan.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Opdrachten Kennis
2
De kop van een zeepmolecuul houdt van water.
De staart van een zeepmolecuul houdt van vet.
Zo komt vet los in kleine druppeltjes.
Water, vet, druppeltjes. Let op leerlingen die kop en staart omdraaien: koppelen aan de tekening op het bord helpt.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Practicum
Olie, water en zeep
Doel: Onderzoeken wat zeep doet met olie en water.
Je hebt nodig
2 reageerbuizen met stop
water
een paar druppels olie
afwasmiddel of vloeibare zeep
een rek voor de buizen
Zo doe je het
Doe in beide buizen water tot halverwege.
Voeg in elke buis een paar druppels olie toe.
Voeg alleen bij buis 2 een druppel zeep toe.
Doe de stop erop en schud beide buizen even.
Laat ze staan en vergelijk na een minuut.
Bril op. Verwachting: in buis 1 vormen de oliedruppels binnen een minuut weer een laag bovenop, in buis 2 blijft het mengsel veel langer troebel (een emulsie). Zo zien leerlingen dat zeep olie en water aan elkaar laat hechten. Geef eventueel eerst de opdracht om een verwachting op te schrijven. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Het etiket lezen
Op verpakkingen van verzorgingsproducten staat een lijst met ingrediënten, vaak met Engelse of Latijnse namen. De stof met het grootste aandeel staat voorop, de stof met het kleinste aandeel staat achteraan.
In shampoo staat Aqua, water, bijna altijd vooraan.
Dit is de INCI-lijst. De volgorde gaat van groot naar klein aandeel, met uitzondering van stoffen die minder dan 1 procent van het product uitmaken: die mogen in willekeurige volgorde. Leerlingen kunnen op een eigen verpakking thuis kijken. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Opdrachten Toepassing
3
Op een flesje shampoo staat Aqua als eerste ingrediënt. Wat betekent dat?
Het product is gemaakt in Italië
Water is de stof met het grootste aandeel
Het product bevat geen zeep
Water zit er alleen in als kleurstof
Aqua is de INCI-naam voor water. De ingrediënten staan van groot naar klein aandeel, dus water is de grootste component. Dat is normaal: shampoo bestaat voor een groot deel uit water.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Opdrachten Toepassing
★ 4
Gewone zeep is basisch (pH rond 9 tot 10), je huid licht zuur (pH ongeveer 5,5). Wat kan het gevolg zijn van vaak wassen?
De huid wordt zuurder
Niets, huid en zeep hebben dezelfde pH
De huid raakt uit balans en kan uitdrogen
De huid wordt sterker tegen zon
De licht zure huid heeft een beschermend laagje. Basische zeep verstoort dat tijdelijk, vooral bij vaak wassen, waardoor de huid droog kan worden. Daarom bestaan er pH-neutrale of milde wasproducten. Hier is geen exacte berekening nodig, alleen het idee dat pH er toe doet.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
V E R D I E P I N G
Zo wordt zeep gemaakt
Zet de stappen van zeep maken op volgorde.
Zeep ontstaat uit vet of olie en natronloog in een reactie die verzeping heet. Er ontstaan zeep en glycerol (glycerine). Natronloog is bijtend: dit is geen proef voor de klas zonder docent en beschermende middelen. Handgemaakte zeep moet daarna enkele weken harden.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.3
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
6.3.1 Hoe zeep werkt
6.3.2 Stoffen in tandpasta
6.3.3 Etiket en pH lezen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
6.3
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp