Nog LUIDER 65 · Kraak maar (b)raak (Drukwerk)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
65
KRAAK MAAR (B)RAAK
DRUKWERK · 1980
Een Amsterdamse band zingt over lege huizen, krakers en de ME in het jaar van de kroning.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
65
KRAAK MAAR (B)RAAK
DRUKWERK · 1980
Een Amsterdamse band zingt over lege huizen, krakers en de ME in het jaar van de kroning.
Les over Kraak maar (b)raak van Drukwerk (1980), een protestsong over woningnood en kraken in Amsterdam, met de Vondelstraat en de kroningsrellen van 1980 als achtergrond. Kraken is een onderwerp waarover je verschillend kunt denken: de les laat de krakers, de eigenaren en de overheid aan het woord en neemt geen partij. Er zit geen grof taalgebruik in het nummer; de foto's tonen barricades en pantservoertuigen, geen gewonden. Leerlingen kennen Drukwerk misschien alleen van Je loog tegen mij. Image credit: Rob Bogaerts for Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE VRAAG VAN DEZE LES
Mag je een huis in dat al jaren leegstaat, als jij nergens kunt wonen?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen waarom er rond 1980 in Amsterdam zoveel werd gekraakt
beschrijven hoe Drukwerk met een popliedje partij kiest voor de krakers
de argumenten van krakers en van eigenaren tegen elkaar afwegen
Begin met de vraag van de les en laat een paar leerlingen kort reageren, zonder er al over te discussiëren. Leg het woord kraken uit: je trekt zonder toestemming in een leeg gebouw en gaat er wonen. Vraag wie weleens hoort over de woningnood van nu: hoe lang moet je wachten op een huurhuis in jouw gemeente? De vraag van de les komt aan het eind terug, en in de stelling.
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
EERSTE KEER LUISTEREN
Drukwerk, Kraak maar (b)raak (1980)
Voor wie kiest deze band partij? En klinkt het lied als een klacht, als een grap of als een oproep?
Officiële audio van het nummer (het Topic-kanaal van Drukwerk op YouTube). Het duurt ruim drie minuten. Laat leerlingen na afloop hun antwoord onderbouwen met iets wat ze hoorden: een woord, de stem, de sfeer. Wijs erop dat Drukwerk in het Amsterdams zingt: de taal van de straat, niet die van de radio. Het nummer staat ook op het eerste album van de band, Drukwerk (1981).
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE TIJD
Geen huis te krijgen, wel lege panden
Rond 1980 is er in Amsterdam een grote woningnood. Vooral jongeren staan jaren op een wachtlijst voor een huurhuis.
Tegelijk staan er overal panden leeg. Soms wacht een eigenaar tot hij het gebouw duur kan verkopen: speculatie. Jongeren trekken er dan zonder toestemming in. Dat heet kraken, en het is in die tijd niet verboden.
50.000
WONINGZOEKENDEN OP DE WACHTLIJST IN AMSTERDAM, BEGIN JAREN TACHTIG
In 1971 besliste de Hoge Raad dat het in gebruik nemen van een leeg pand geen huisvredebreuk is als er niemand woont. Rond 1980 woonden er in Amsterdam ongeveer 5000 krakers in zo'n 700 panden, in 1981 naar schatting 9000. Jongeren kwamen onderaan de urgentielijst, omdat gezinnen voorrang kregen. Leg het woord speculatie uit met een voorbeeld: je koopt een pand, laat het leegstaan en verkoopt het later voor veel meer geld. Sinds 1 oktober 2010 is kraken in Nederland verboden (Wet kraken en leegstand).
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE MAKER
Een jongerenwerker uit Amsterdam-Noord
Zanger Harry Slinger (1949) werkt overdag als jongerenwerker in Amsterdam-Noord. Met zijn band Drukwerk schrijft hij liedjes over wat hij om zich heen ziet.
De eerste nummers zijn protestsongs: tegen de sluiting van een jongerencentrum, tegen kernenergie, voor vluchtelingen en voor krakers. Kraak maar (b)raak schrijft hij samen met gitarist Ton Coster.
1978
HARRY SLINGER, TON COSTER, JOOP MAY EN HANS WITTEVEEN BEGINNEN DRUKWERK
Slinger werkte van 1975 tot 1982 als jongerenwerker in Amsterdam-Noord en studeerde aan de Sociale Academie. Zijn lied Ik verveel me zo (in Amsterdam-Noord) schreef hij voor de jongeren van zijn buurt; het kwam op de radio en maakte de band bekend. In 1979 tekende Drukwerk bij EMI. Kraak maar (b)raak verscheen als single bij het kleine label CRM, met Kultuur, kultuur op de B-kant. De grote doorbraak kwam later: Je loog tegen mij stond eind 1981 op 1 in de Top 40. Slingers rode pet werd zijn handelsmerk.
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
HET JAAR 1980
Tanks in de Vondelstraat
In 1980 loopt de strijd om lege panden uit de hand. In de Vondelstraat bouwen krakers barricades rond een gekraakt pand. Op 3 maart ruimt de overheid ze op met pantservoertuigen van het leger.
Op 30 april wordt Beatrix koningin. Krakers protesteren met de leus Geen woning, geen kroning. Het loopt uit op rellen met honderden gewonden.
Pantservoertuigen ruimen barricades op in de Vondelbuurt, Amsterdam, 3 maart 1980.
De Vondelstraatrellen duurden van 29 februari tot 3 maart 1980. Het was de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog dat er pantservoertuigen door Amsterdam reden; op de foto rechts een tankdozer die barricades wegschuift. Het pand werd daarna door de gemeente gekocht voor jongerenhuisvesting. De krakers vonden het oneerlijk dat er geld ging naar het opknappen van paleizen, terwijl jongeren geen huis konden vinden. Bij de kroningsrellen raakten honderden mensen gewond, onder wie veel agenten. Vraag: waarom kiezen demonstranten juist de dag van de kroning? (Dan kijkt het hele land en de wereldpers mee.) Image credit: Rob Bogaerts for Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: muzikum.eu
HET PROBLEEM
Er is geen woning te krijgen, terwijl gebouwen jarenlang leegstaan. Voor de zanger is dat de kern: het onrecht zit niet bij de krakers, maar bij de leegstand.
DE OPROEP
Kraken is voor dit lied geen misdaad maar noodzaak. De titel moedigt aan: ga dat lege pand in, en doe het goed.
DE BOTSING
Wie kraakt, krijgt te maken met de politie en de ME. Het lied zingt over de harde confrontaties bij ontruimingen, vanuit de kant van de krakers.
Lees de volledige tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). De drie delen volgen de gedachtegang van het lied, niet precies de coupletten. Wijs op het perspectief: het lied staat aan de kant van de krakers en laat de eigenaar en de agent niet aan het woord. Dat is normaal voor een protestsong, maar in deze les zetten we er in de stelling de andere kant naast. Wijs ook op de titel: een woordspeling die meer zegt dan je eerst denkt (zie de volgende vraag).
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
VRAAG
In de titel staat raak, maar ook braak. Wat doet die woordspeling?
Hij zegt: krakers slopen spullen en moeten daarmee stoppen
Hij zegt: kraken is hetzelfde als inbreken en dus strafbaar
Hij zegt: kraak goed, want dat pand ligt nu leeg en ongebruikt
Hij zegt: kraken is een spel dat je kunt winnen of verliezen
Het goede antwoord: kraak goed, want dat pand staat nu leeg en ongebruikt. Raak betekent: precies goed, in de roos. Braak kennen leerlingen van braakliggend: grond of een gebouw dat leeg ligt en niet gebruikt wordt. De verwachte misvatting is het antwoord over inbreken: tegenstanders noemden kraken inderdaad een soort inbraak, maar het lied bedoelt het omgekeerde. Doorvraag: waarom zet een band zo'n woordgrap in de titel van een protestsong? (Hij blijft hangen en klinkt eerder brutaal dan boos.)
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE MUZIEK
Protest in de taal van de straat
Amsterdams
Slinger zingt in het plat Amsterdams, zoals de jongeren uit zijn buurt praten. Geen nette radiotaal: dit is een lied van en voor de stad.
Popband
In veel kraakpanden klonk punk: hard en rauw. Drukwerk kiest een gewone popband met een liedje dat je kunt onthouden. Zo klinkt het protest vriendelijker.
Brutale titel
De titel is kort, grappig en makkelijk te scanderen. Hij werkt als een leus op een spandoek, net als Geen woning, geen kroning.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Drukwerk komt uit de traditie van het Amsterdamse lied (Slinger bewonderde Johnny Jordaan en Willy Alberti) en mengt dat met Nederpop. Luister samen en laat benoemen: wat doet het accent met de boodschap? Klinkt de stem boos, spottend of opgewekt? Vergelijk met de punk van de kraakscene, waar bands in kraakpanden speelden en hun platen zelf uitbrachten: welke aanpak bereikt wie? Doorvraag: kan een protestsong te gezellig klinken?
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
DE NAWERKING
Van kraakpand naar kraakverbod
Kraak maar (b)raak werd geen hit. Drukwerk werd een jaar later wel beroemd, met een liefdeslied. Maar het onderwerp bleef.
Sinds 2010 is kraken in Nederland verboden. De woningnood is er nog steeds. In september 2021 lopen in Amsterdam meer dan 10.000 mensen mee in het Woonprotest.
Leus op een schutting aan de Haarlemmer Houttuinen, Amsterdam, maart 1980.
Het nummer kwam niet in de Top 40. Veel gekraakte panden werden in de jaren tachtig gelegaliseerd: de gemeente kocht ze en de krakers werden gewone huurders. Sommige kraakpanden werden bekende cultuurplekken. In 1981 kwam de Leegstandwet, die tijdelijke verhuur van lege panden makkelijker maakte. Het Woonprotest van 12 september 2021 begon in het Westerpark en trok naar de Dam. Een maand later, bij een woonprotest in Rotterdam, haalde de site Sargasso Kraak maar (b)raak weer van stal. Sinds de jaren 2020 wordt er door jongeren ook weer gekraakt, ondanks het verbod. Image credit: Koen Suyk / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
Eens
Oneens
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
STELLING
Wie geen huis kan vinden, mag een pand kraken dat al jaren leegstaat.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Zorg dat beide kanten gehoord worden: eigendom is een recht, en een eigenaar kan goede redenen hebben voor leegstand (verbouwing, erfenis, een koper die afhaakt). Maar wonen is ook een grondrecht, en volgens de Grondwet (artikel 22) is het bevorderen van voldoende woongelegenheid een zorg van de overheid. Doorvraag 1: maakt het uit hoe lang het pand al leegstaat? Doorvraag 2: wie moet het woningtekort oplossen, de krakers, de eigenaren of de overheid?
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
TERUG NAAR DE VRAAG
Mag je een huis in dat al jaren leegstaat, als jij nergens kunt wonen?
WAT BLIJFT
Rond 1980 stonden in Amsterdam tienduizenden mensen op een wachtlijst, terwijl panden leegstonden: kraken was voor jongeren een uitweg.
Drukwerk kiest in gewoon Amsterdams en met een brutale woordspeling partij voor de krakers, tegen leegstand en speculatie.
Of kraken mag, hangt af van hoe je eigendom en het recht op wonen tegen elkaar afweegt: daar denken mensen nog steeds verschillend over.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
Schrijf een titel voor een protestsong over de woningnood van nu, met een woordspeling.
Exitvraag. Een goed antwoord is kort, blijft hangen en zegt in een paar woorden waar het probleem zit, net als Kraak maar (b)raak of Geen woning, geen kroning. Laat een paar titels voorlezen en vraag: voor wie kiest deze titel partij? Verwachte fout: een lange zin zonder woordspeling, of een titel die alleen zegt dat iets slecht is zonder te laten zien wat.
LUIDER
65 · KRAAK MAAR (B)RAAK · DRUKWERK
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
