Nog LUIDER 55 · Mens, durf te leven (Ramses Shaffy)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
55
MENS, DURF TE LEVEN
RAMSES SHAFFY · 1969
Een cabaretlied uit 1917 wordt in de jaren zestig het lijflied van de vrije geest.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Instructies
Onderdelen in deze les
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
55
MENS, DURF TE LEVEN
RAMSES SHAFFY · 1969
Een cabaretlied uit 1917 wordt in de jaren zestig het lijflied van de vrije geest.
Les over Mens, durf te leven, in 1917 geschreven door cabaretier Dirk Witte en in 1969 op single gezet door Ramses Shaffy. Het lied protesteert niet tegen een regering of een oorlog, maar tegen de druk om te leven zoals de buren het willen. De les laat zien dat een protestsong ook over vrijheid in je eigen leven kan gaan. Er zit geen grof taalgebruik of geweld in het nummer. Image credit: Jack de Nijs for Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE VRAAG VAN DEZE LES
Waarom is leven zoals jij wilt soms het moeilijkste wat er is?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen tegen welke druk Mens, durf te leven zich verzet
beschrijven waarom een lied uit 1917 in de jaren zestig opnieuw paste
beschrijven hoe Shaffy met zijn stem en zijn leven de boodschap droeg
Begin met een vraag aan de klas: bij welke keuze let je het meest op wat anderen ervan vinden? Kleding, muziek, wie je leuk vindt, je studie? Laat een paar voorbeelden noemen zonder door te vragen naar persoonlijke dingen. Het lied gaat precies over dat gevoel. De vraag van de les komt aan het eind terug.
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
EERSTE KEER LUISTEREN
Ramses Shaffy, Mens, durf te leven (1969)
Luister naar hoe Shaffy zingt. Tegen wie praat hij, denk je? En klinkt het als een goede raad, een waarschuwing of een uitdaging?
De opname van Ramses Shaffy met orkest, in 1969 verschenen als B-kant van de single Had je niet die mooie blauwe ogen (Philips). Officiële audio. Het nummer duurt ongeveer tweeënhalve minuut. Laat leerlingen na afloop noemen wat hen opviel aan de stem. Verder luisteren: Wende Snijders zong het lied bij de AVROTROS (https://www.youtube.com/watch?v=pPp0I4fA6Lw). Vergelijk: klinkt het honderd jaar na het schrijven nog van nu?
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
HET ONTSTAAN
Een cabaretlied uit 1917
Het lied is niet van Shaffy. Dirk Witte uit Zaandam schrijft het in 1917, midden in de Eerste Wereldoorlog.
De beroemde cabaretier Jean-Louis Pisuisse zingt het in de theaters. Het lied wordt zo'n succes dat Witte zijn baan opgeeft en alleen nog liedjes schrijft.
Dirk Witte, de schrijver van het lied.
Dirk Witte (1885 tot 1932) schreef in totaal ruim dertig cabaretliederen. Nederland bleef neutraal in de Eerste Wereldoorlog, maar het leger was gemobiliseerd; Witte was zelf in 1915 hospitaalsoldaat in Eindhoven. De melodie leende hij van Frühling uit de Zes Poolse liederen van Franz Liszt. Het lied keert zich tegen de benauwde, gezagsgetrouwe moraal van zijn tijd en tegen blind meelopen met de meerderheid. De belangrijkste Nederlandse cabaretprijs, de Dirk Witteprijs, is naar hem vernoemd. Image credit: Het Leven / Wikimedia Commons (Public domain)
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE TIJD
Nederland breekt open
Tot in de jaren zestig leeft Nederland in zuilen: katholieken, protestanten, socialisten en liberalen hebben elk hun eigen school, krant en omroep. Wat de dominee, de pastoor en de buren vinden, telt zwaar.
In de jaren zestig verzetten jongeren zich daartegen. Ze willen zelf kiezen: hoe ze eruitzien, wat ze geloven, van wie ze houden. Een lied over durven leven past daar precies bij.
1969
SHAFFY ZET HET OUDE LIED OP SINGLE, ALS B-KANT
Leg de verzuiling kort uit: je leven lang binnen je eigen groep blijven, van school tot omroep. Rond 1965 brokkelt dat af door welvaart, televisie, de pil en een jonge generatie die niet meer vanzelf gehoorzaamt. Denk aan Provo in Amsterdam en de beatmuziek. Mens, durf te leven verscheen in 1969 op de B-kant van Had je niet die mooie blauwe ogen, een lied van Louis Davids. Doorvraag: welke groepen of verwachtingen bepalen nu wat normaal is?
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE MAKER
Ramses Shaffy: een leven zonder keurslijf
Ramses Shaffy (1933) is de zoon van een Egyptische diplomaat en een Poolse gravin. Hij groeit op bij een pleeggezin in Leiden.
Hij wordt acteur en richt in 1964 Shaffy Chantant op, met onder anderen zangeres Liesbeth List. Shaffy leeft zoals hij zingt: vrij, uitbundig en zonder zich iets aan te trekken van wat hoort.
Ramses Shaffy op het Grand Gala du Disque, maart 1968.
Shaffy werd geboren in Neuilly-sur-Seine bij Parijs. Omdat zijn moeder tuberculose kreeg, woonde hij van 1940 tot 1952 bij een pleeggezin in Leiden; daarover gaat zijn lied De trein naar het noorden. Na de toneelschool speelde hij vanaf 1955 bij De Nederlandse Comedie. Bekende liedjes: Sammy, Pastorale (met Liesbeth List), Laat me en Zing, vecht, huil, bid, lach, werk en bewonder. In de jaren zestig had hij een relatie met acteur Joop Admiraal, in een tijd dat daar weinig openlijk over gesproken werd. Zijn vrije leven had ook een schaduwkant: hij dronk jarenlang zwaar en kreeg daar op latere leeftijd ernstige gezondheidsproblemen door. Hij overleed in 2009 in Amsterdam. Image credit: Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
WAT DE MENSEN ZEGGEN
Wat je ook kiest, er is altijd iemand die het afkeurt. Kies je het tegenovergestelde, dan keurt een ander dat weer af. Goed doen voor iedereen kan niet.
DE RAAD
Dus: trek je er niets van aan. Laat de roddels langs je heen gaan en volg je eigen hart. Wie het iedereen naar de zin wil maken, raakt zichzelf kwijt.
DE OPROEP
Je hebt maar één leven, en dat is te kostbaar om te verspillen aan angst voor andermans mening. De titel is een bevel aan de luisteraar: waag het erop.
Lees de volledige tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Wijs op de aanspreekvorm: mens is iedereen, dus ook de luisteraar. Wijs op de tegenstander: geen koning, geen regering, maar de mensen om je heen, de buren die praten. Doorvraag: waarom kan de druk van je omgeving soms sterker zijn dan een wet?
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
VRAAG
Het lied noemt geen regering of oorlog. Waartegen verzet het zich dan?
Tegen de armoede van gewone mensen na de Eerste Wereldoorlog
Tegen de druk om te leven zoals de omgeving het goedkeurt
Tegen de kerk, die mensen verbiedt om naar cabaret te gaan
Tegen jongeren die geen respect meer hebben voor ouderen
Het goede antwoord: tegen de druk om te leven zoals de omgeving het goedkeurt. Het lied gaat niet over armoede of over een verbod van de kerk. De verwachte misvatting is het antwoord over de kerk: het lied past bij het verzet tegen de strenge moraal, maar het wijst geen instituut aan, alleen de mensen die over je praten. Het laatste antwoord draait de boodschap om. Doorvraag: waarom werkt zo'n lied in 1917 en in 1969 allebei?
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE MUZIEK
Een toneelspeler die zingt
Aanspreken
Al in de titel spreekt het lied jou aan. Shaffy zingt niet over zichzelf maar tegen de luisteraar, alsof hij je bij je schouders pakt.
Toneel
Shaffy was acteur. Hij zingt met grote gebaren en veel gevoel, als in het theater. Wat hij zingt, lijkt hij zelf te leven.
Cabaret
Het lied komt uit het cabaret van rond 1917: tekst eerst, muziek ondersteunend. Daardoor staat de boodschap voorop en verstaat iedereen elk woord.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Plaats het lied in de traditie van het Nederlandse cabaretlied en het Franse chanson, dat Shaffy kende uit zijn geboorteland: het lied als kleine voorstelling, met de voordracht even belangrijk als de melodie. Witte baseerde de melodie op een lied van Franz Liszt: een klassieke bron voor een lied dat juist tegen het deftige ingaat. Vergelijk de versie van Shaffy met een moderne uitvoering, bijvoorbeeld van Wende Snijders of Tim Knol: wat verandert er als een zanger het ingetogen brengt in plaats van groots? Doorvraag: waarom past een theatrale stem bij een oproep om te durven?
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
DE NAWERKING
Honderd jaar durven leven
1917
Dirk Witte schrijft het lied, Pisuisse zingt het.
1969
Ramses Shaffy zet het op single.
2005
Shaffy maakt een comeback met Laat me.
2009
Shaffy overlijdt in Amsterdam.
2013
Tim Knol zingt het op een eerbetoon aan Shaffy.
Het lied is door veel artiesten opgenomen, onder wie Willy Alberti, Jenny Arean, Willem Nijholt, The Amazing Stroopwafels, Huub van der Lubbe, Alex Klaasen en Wende Snijders. De versie van Tim Knol verscheen op het eerbetoonalbum Leef! en werd gebruikt in een reclame van een bank. In Leiden staat een strofe van het lied als muurgedicht op een gevel. In 2002 werd Shaffy ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Doorvraag: wat vind je ervan dat een lied tegen het burgerlijke later in een bankreclame komt?
Eens
Oneens
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
STELLING
Je moet je niets aantrekken van wat anderen van je vinden.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: is er een verschil tussen roddel en eerlijke kritiek van een vriend? Wanneer moet je wel luisteren? Doorvraag 2: Shaffy leefde volledig vrij, maar zijn vrije leven had ook een prijs, zoals zijn drankgebruik. Kan vrijheid ook te ver gaan? Zorg dat niemand persoonlijke voorbeelden hoeft te geven.
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
TERUG NAAR DE VRAAG
Waarom is leven zoals jij wilt soms het moeilijkste wat er is?
WAT BLIJFT
Mens, durf te leven verzet zich niet tegen een regering, maar tegen de mensen om je heen die bepalen wat hoort.
Het lied uit 1917 paste in 1969 opnieuw, toen jongeren de zuilen en de strenge moraal wilden openbreken.
Shaffy zong het als een toneelspeler die de luisteraar rechtstreeks aanspreekt, en leefde zelf zoals hij zong.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
Welke ongeschreven regel van nu zou jij in een lied als Mens, durf te leven willen aanpakken?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concrete ongeschreven regel (hoe je eruit moet zien op sociale media, welke studie of baan telt, hoe een jongen of meisje hoort te zijn) en legt uit waarom die druk mensen tegenhoudt om te leven zoals ze willen. De verwachte fout: een echte wet noemen in plaats van een ongeschreven regel, of alleen zeggen dat alles moet kunnen zonder uit te leggen waarom.
LUIDER
55 · MENS, DURF TE LEVEN · RAMSES SHAFFY
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.
