AI, slim bekeken · Havo-vwo 2-3 · 3. Nep, namaak en auteursrecht

• newEditor
• Digitale geletterdheid
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 2,3

Introductie

Leerlingen analyseren een echte nepopname rond de Slowaakse verkiezingen, leren wat deepfakes en het leugenaarsdividend zijn, ontdekken wat een AI-label wel en niet bewijst, ontmaskeren een nepbericht en denken na over auteursrecht bij AI-werk en bij het trainen op andermans werk.

Instructies

Docentenhandleiding Havo-vwo 2-3 les 3, Nep, namaak en auteursrecht.pdf

AI, SLIM BEKEKEN

Nep, namaak en auteursrecht

Deepfakes, nepnieuws en de vraag van wie een AI-kunstwerk eigenlijk is

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · 50 MIN

AI, slim bekeken: leerlijn AI-geletterdheid. Havo-vwo 2-3, les 3 van 4 (50 minuten). Lijn: afwegen.

Kerndoel: VO 21D: doelgericht, verantwoord en kritisch interacteren; reflecteren op mogelijkheden en beperkingen (havo-vwo); 21B (betrouwbaarheid), 22A (auteursrecht, licenties, bronvermelding), 23B, 23C.

AILit: Engage 3, Engage 5, Create 4.

Voorbereiding: Digibord met de LessonUp-les. Lees vooraf de casus over de nepopname bij de Slowaakse verkiezingen in 2023 (zie handleiding, achtergrond). Leerlingen werken in groepjes met een laptop en de AI-chatbot van school. Bespreek vooraf dat niemand echte namen van leerlingen, docenten of de school gebruikt.

De volledige docentenhandleiding staat als bijlage bij deze les. Image credit: Reinhart Julian / Unsplash

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Dit ga je leren

• Ik kan aan de hand van een echte casus uitleggen wat deepfakes zijn en waarom ze een risico vormen, ook via het leugenaarsdividend.

• Ik kan een verdacht bericht of beeld controleren en uitleggen wat een AI-label wel en niet bewijst.

• Ik kan uitleggen waarom auteursrecht bij AI-werk lastig is, voor makers én voor gebruikers.

AI, SLIM BEKEKEN

Lees de doelen voor en vraag wat de leerlingen al weten. Kom er aan het eind van de les op terug.

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Casus: nepopname vlak voor de verkiezing

• Slowakije, september 2023: twee dagen voor de verkiezingen gaat een geluidsopname rond op sociale media.

• Je hoort een partijleider en een journaliste praten over het vervalsen van de verkiezingen.

• Beiden zeggen: nep. Factcheckers zien sporen van AI. Maar het is verkiezingsstilte, dus tegenspreken is lastig.

• Of de opname de uitslag veranderde, weet niemand. Wel zag de hele wereld hoe kwetsbaar verkiezingen zijn.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Lees de eerste twee bullets voor en vraag: 'Stel, je ziet dit op je telefoon, twee dagen voor de verkiezing. Wat denk je?' Verwacht: schrikken, of 'dat zou best kunnen'. 2. Lees de laatste bullets. Zeg: 'De partijleider was Michal Šimečka. Zijn partij werd tweede.' 3. Vraag: 'Waarom koos de maker volgens jou juist dit moment, en juist geluid?' Verwacht: geen tijd meer om het te ontkrachten; bij geluid kun je niet naar het beeld kijken. 4. Zeg: 'Dit is geen grap of filter meer. Deepfakes worden ingezet om de democratie te beïnvloeden.' Misvatting: een deepfake is altijd een video. Zeg: 'Een nagemaakte stem is vaak makkelijker te maken en moeilijker te controleren.'

Wat maakte deze nepopname vooral gevaarlijk?

1

Het moment, vlak voor de verkiezing

2

Het was geluid, geen beeld

3

Het paste bij wat sommigen al dachten

4

Hij ging heel snel rond

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

1. Laat stemmen en toon de uitslag. 2. Zeg: 'Alle vier spelen mee, en juist de combinatie maakt het gevaarlijk.' 3. Verdiep bij 'paste bij wat sommigen al dachten': 'Wie de partij al wantrouwde, gelooft zo'n opname sneller en deelt hem eerder. Dat heet bevestigingsbias. Makers van desinformatie spelen daarop in.' 4. Vraag: 'Wat had hier kunnen helpen?' Verwacht: snelle factchecks, platforms die het verspreiden afremmen, mensen die eerst nadenken voor ze delen. Misvatting: alleen domme mensen trappen erin. Zeg: 'Iedereen is vatbaar, vooral als het past bij wat je al vindt.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Wat is een deepfake?

• Een deepfake is een door AI gemaakt beeld, geluid of video van een bestaand persoon.

• Die persoon lijkt iets te doen of te zeggen wat nooit gebeurd is. Een stem namaken kan met een korte opname.

• 2022: een nepvideo liet de Oekraïense president Zelensky zijn soldaten oproepen zich over te geven.

• Seksuele deepfakes van echte mensen maken of delen is in Nederland strafbaar.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Deep komt van deep learning, een vorm van machine learning. Fake betekent nep.' 2. Vertel over Zelensky: 'In maart 2022 verscheen een nepvideo waarin hij zijn soldaten leek op te roepen zich over te geven. Hij werd snel ontmaskerd, ook omdat Zelensky zelf direct reageerde met een echte video.' 3. Vraag: 'Waarom werkte de Zelensky-video minder goed dan de Slowaakse opname?' Verwacht: de kwaliteit was slecht, er was tijd om te reageren, iedereen kende zijn gezicht en stem. 4. Vertel over stemfraude: 'Oplichters bellen ook met de nagemaakte stem van een familielid en vragen om geld.' Misvatting: alleen bekende mensen zijn doelwit. Zeg: 'Ook gewone mensen, en ook leerlingen, worden slachtoffer.'

Image credit: Mark Cruz / Unsplash

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Waarom het ertoe doet

Desinformatie

Nepbeelden kunnen verkiezingen, oorlogen en rampen beïnvloeden.

Oplichting

Een nagemaakte stem van een familielid die om geld vraagt.

Pesten

Nepbeelden van klasgenoten maken grote schade en zijn soms strafbaar.

Leugenaarsdividend

Als alles nep kan zijn, doen mensen ook echte beelden af als nep.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Loop de kaarten langs. 2. Verdiep het leugenaarsdividend: 'Stel, er is een echte opname van een politicus die iets fouts doet. Die politicus zegt: dat is AI. Nu twijfelt iedereen.' Geef een echt voorbeeld: 'In december 2023 beweerde Donald Trump dat een tv-spotje met echte beelden van zijn versprekingen met AI was gemaakt.' 3. Vraag: 'Wat is gevaarlijker voor een democratie: dat mensen nep geloven, of dat ze niets meer geloven?' Laat twee leerlingen reageren. Verwacht: allebei, maar als niemand meer iets gelooft, kan niemand meer ter verantwoording worden geroepen. Misvatting: het probleem is alleen dat mensen erin trappen. Zeg: 'Het grotere probleem kan zijn dat mensen niets meer geloven.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Hoe makkelijk is nepnieuws?

PROBEER HET ZELF

Schrijf een kort, overtuigend nieuwsbericht over een verzonnen maatregel: Nieuwdorp verbiedt telefoons op straat voor jongeren onder 16.

NIEUWDORP. Vanaf 1 november mogen jongeren onder de 16 in het centrum van Nieuwdorp geen telefoon meer gebruiken op straat. 'We willen dat jongeren weer om zich heen kijken', zegt wethouder Van Dam. Handhavers mogen een boete van 95 euro geven. Ouders reageren verdeeld. (Dit bericht is verzonnen.)

AI-ANTWOORD

Praat erover

Aan welke signalen zou je zien dat dit bericht nep kan zijn?

AI, SLIM BEKEKEN

Laat leerlingen de vraag stellen aan de AI-chatbot van school, zonder persoonsgegevens. Geen tool beschikbaar: gebruik het voorbeeldantwoord.

Laat eerst voorspellen wat de AI antwoordt; één klik toont het voorbeeldantwoord.

1. Typ de prompt live in, of toon dit voorbeeldantwoord. Nieuwdorp en de wethouder zijn verzonnen. 2. Zeg: 'Dit kostte tien seconden. Het ziet eruit als een echt bericht: plaats, datum, citaat, bedrag.' 3. Vraag: 'Hoe controleer je dit?' Verwacht: zoeken of Nieuwdorp bestaat, of de wethouder bestaat, of lokale media het melden, of het op de site van de gemeente staat. 4. Zeg: 'Sommige chatbots zetten er zelf bij dat het verzonnen is. Maar wie dat weghaalt, heeft een nepbericht.' Misvatting: een citaat met naam maakt het betrouwbaar. Zeg: 'Een naam verzinnen is net zo makkelijk als de rest.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Zo check je beeld en nieuws

Wie plaatste het?

Zoek de eerste bron. Een onbekend account zonder geschiedenis is verdacht.

Omgekeerd zoeken

Zoek met het beeld zelf. Verscheen het eerder, in een andere context?

Wat melden anderen?

Brengen betrouwbare media of factcheckers dit nieuws ook?

Zoek een label

Staat erbij dat het met AI gemaakt is? Geen label bewijst niet dat het echt is.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Details als rare handen worden steeds minder bruikbaar. Kijk daarom vooral naar de context.' 2. Doe omgekeerd zoeken voor op het digibord: rechtsklik op een afbeelding en kies zoeken met afbeelding, of gebruik een zoekmachine met beeldzoeken. 3. Zeg bij de laatste kaart: 'De Europese AI-verordening verplicht dat deepfakes herkenbaar zijn als door AI gemaakt. Sommige makers zetten er ook een onzichtbaar watermerk in. Maar wie wil misleiden, houdt zich daar niet aan.' 4. Vraag: 'Welke stap had bij de Slowaakse opname het meest geholpen?' Verwacht: wat melden anderen, factcheckers. Misvatting: een detectietool geeft zekerheid. Zeg: 'Ook die zitten ernaast. Combineer altijd meerdere stappen.'

Een virale video heeft geen AI-label. Wat weet je daardoor?

A

Niets zeker: wie misleidt, laat het label weg

B

Dat hij echt is, want labels zijn verplicht

C

Dat het platform hem heeft gecontroleerd

D

Dat hij gemaakt is voor de AI-regels golden

1. Laat antwoorden en bespreek. 2. Zeg: 'Een label of watermerk helpt als het er wel staat. Maar wie wil misleiden, laat het weg, en bij een screenshot of bewerking verdwijnen verborgen gegevens vaak.' 3. Misvatting: wie 'labels zijn verplicht' kiest, denkt dat een regel betekent dat iedereen zich eraan houdt. Wie 'platform heeft gecontroleerd' kiest, overschat wat platforms doen: ze controleren lang niet alles. Wie 'voor de AI-regels' kiest, zoekt een logische verklaring, maar een ontbrekend label zegt niets over de datum. 4. Zeg: 'Een label is een hulpmiddel, geen bewijs. Je checkt de context.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Maak het, ontmasker het

MET AI

1. Laat de chatbot een kort nepbericht schrijven over een verzonnen gebeurtenis. Geen echte namen.

2. Wissel je bericht met een ander groepje. Deel het met niemand anders.

3. Pas de checklist toe op het bericht van het andere groepje. Welke signalen vind je?

4. Bespreek: hoe lang kostte maken, en hoe lang kostte controleren?

10

minute

00

second

add30s

10 minuten

AI, SLIM BEKEKEN

1. Maak groepjes van 3 en zeg: 'Gebruik geen echte personen, geen echte school en geen bestaande plaats. Het bericht blijft in deze klas.' 2. Laat de checklist op het bord staan. 3. Loop rond. Je ziet dat maken 1 minuut kost en controleren veel langer. 4. Na 8 minuten vraag je: 'Wat was sneller, maken of controleren?' Verwacht: maken. Zeg: 'Dat is het probleem van desinformatie: liegen is goedkoop, controleren kost tijd. Daarom is het belangrijk dat je eerst nadenkt voordat je deelt.' Geen AI-tool? Gebruik het bericht uit de demo en laat groepjes zelf een tweede nepbericht met de hand schrijven.

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Van wie is een AI-kunstwerk?

• Auteursrecht beschermt werk met een persoonlijk stempel van de maker, en die maker is een mens.

• Een beeld dat bijna helemaal door AI is gemaakt na één prompt, krijgt daarom waarschijnlijk geen auteursrecht.

• Maak jij veel creatieve keuzes, zoals selecteren, bewerken en combineren, dan kan dat anders zijn.

• In de VS bevestigde een rechter in 2025: zonder menselijke maker geen auteursrecht.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Auteursrecht betekent: de maker bepaalt wie zijn werk mag kopiëren en gebruiken.' 2. Vraag: 'Als je een foto maakt met je telefoon, heb je dan auteursrecht?' Verwacht: ja. 'Maar de camera doet toch het werk?' Verwacht: 'Ik kies wat, wanneer en hoe.' 3. Zeg: 'Precies, jouw keuzes. Bij één korte prompt maak je weinig keuzes. Rechters in Nederland hebben hier nog weinig over beslist.' Misvatting: wie de prompt schrijft, is altijd de eigenaar. Zeg: 'Dat is juist de vraag. Het hangt af van hoeveel jij zelf creatief bijdroeg.'

Image credit: Avi Richards / Unsplash

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Trainen op andermans werk

• AI-modellen zijn getraind op miljarden teksten en beelden van mensen, vaak zonder hun toestemming.

• In de EU mag dat, tenzij de maker het verbiedt op een manier die een computer kan lezen.

• Kranten, fotobureaus, schrijvers en muzikanten voeren rechtszaken tegen AI-bedrijven.

• Een tekenaar kan zien dat AI in haar stijl tekent, zonder dat zij daar iets voor krijgt.

AI, SLIM BEKEKEN

1. Zeg: 'Dit heet tekst- en datamining. Makers kunnen zich afmelden, maar veel werk werd al gebruikt voordat ze dat wisten.' 2. Noem een voorbeeld: 'The New York Times klaagde in 2023 OpenAI en Microsoft aan omdat hun artikelen zonder toestemming zijn gebruikt.' 3. Vraag: 'Vind jij dat makers betaald moeten worden als hun werk gebruikt wordt om AI te trainen?' Laat twee leerlingen reageren. Verwacht voor: 'Het is hun werk.' Tegen: 'Mensen leren ook van andermans werk.' Zeg: 'Maar een mens leert niet van miljarden werken in een paar maanden, en verkoopt dat niet als dienst.'

Kan dit, of is het niet oké?

Kan, mits eerlijk

Niet oké

AI-plaatje met vermelding

Deepfake van een klasgenoot

Nepfoto delen als nieuws

AI-tekst inleveren als eigen

Brainstormen, zelf schrijven

Satire met duidelijk label

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

1. Laat sorteren en bespreek. 2. Vraag bij de satire: 'Waarom is dit wel oké?' Verwacht: 'Iedereen ziet dat het een grap is en dat het AI is.' Zeg: 'Satire is toegestaan, maar een label voorkomt dat het losgeknipt als echt nieuws rondgaat.' 3. Vraag bij de deepfake van een klasgenoot: 'Ook als het als grap bedoeld is?' Verwacht: ja, ook dan niet oké. Zeg: 'Toestemming ontbreekt, en je weet niet waar het beeld terechtkomt. Afhankelijk van het beeld kan het strafbaar zijn.'

Stelling: Wie een deepfake doorstuurt, is net zo schuldig als wie hem maakte.

1

Eens

2

Oneens

3

Weet ik nog niet

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

1. Laat kiezen en vraag om argumenten. Eens: zonder delen geen schade; door te delen help je het verspreiden. Oneens: de maker had de bedoeling om te misleiden, de deler wist het misschien niet; de maker bedacht het. 2. Zeg tot slot: 'Juridisch kan ook verspreiden strafbaar zijn, bijvoorbeeld bij seksuele deepfakes. En moreel geldt: twijfel je, dan deel je niet.'

Een AI-kunstwerk wint een prijs. Wie verdient de eer, en waarom?

AI, SLIM BEKEKEN · HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

1. Laat alleen schrijven, lees twee antwoorden voor. 2. Een goed antwoord weegt meerdere partijen: de persoon die de prompt schreef en keuzes maakte, de makers van de AI, en de kunstenaars wier werk in de trainingsdata zat. Sterk antwoord koppelt het aan de hoeveelheid eigen creatieve keuzes: 'Als de maker honderden versies maakte, koos en bewerkte, verdient die een deel van de eer. Bij één prompt vooral de AI en de kunstenaars in de data.'

Wat is het leugenaarsdividend?

A

Geld verdienen met het verkopen van deepfakes

B

Een beloning voor wie een deepfake ontmaskert

C

Echte beelden nep noemen, omdat deepfakes bestaan

D

De winst die techbedrijven maken met AI-beelden

1. Exit-vraag: laat iedereen zelfstandig antwoorden. 2. Misvatting: het woord dividend doet denken aan geld, dus kiezen leerlingen 'verkopen' of 'winst'. Zeg: 'Dividend betekent hier: voordeel. De leugenaar heeft er voordeel van dat iedereen weet dat beelden nep kunnen zijn.' 3. Zeg: 'Daarom is controleren niet alleen belangrijk om nep te ontmaskeren, maar ook om echt nieuws te kunnen blijven geloven.'

HAVO-VWO 2-3 · LES 3 · AFWEGEN

Woorden van vandaag

deepfake Door AI gemaakt of bewerkt beeld, geluid of video van een bestaand persoon.

desinformatie Onjuiste informatie die bewust wordt verspreid om te misleiden.

leugenaarsdividend Echte beelden worden afgedaan als nep, omdat iedereen weet dat deepfakes bestaan.

omgekeerd zoeken Met een afbeelding zoeken waar die eerder online verscheen.

auteursrecht Het recht van een maker om te bepalen wie zijn werk mag kopiëren en gebruiken.

tekst- en datamining Automatisch grote hoeveelheden tekst en beeld analyseren, bijvoorbeeld om AI te trainen.

AI, SLIM BEKEKEN

Herhaal de woorden kort. Laat leerlingen er een zin mee maken of er een aanwijzen die ze nu beter snappen.